WAR IS PEACE. FREEDOM IS SLAVERY. IGNORANCE IS STRENGTH. (ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈւԹՅՈւՆ Է։ ԱԶԱՏՈւԹՅՈւՆԸ ՍՏՐԿՈւԹՅՈւՆ Է։ ՏԳԻՏՈւԹՅՈւՆԸ ՈւԺ Է։)
Ջ. Օրուել, «1984»
ԶՐՈւՅՑ ԱՐՑԱԽԻ ՄԱՍԻՆ՝ «ԱՌԱՆՑ ԷՄՈՑԻԱՆԵՐԻ»
2026 թվականի մարտի 21-ին երևանյան մետրոյում արցախցի փախստական կինը հրապարակավ հիշեցրեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին Արցախի հանձնման մասին, ինչին ի պատասխան էմոցիոնալ հակադարձում ստացավ. «Չփորձեք դուք՝ փախածներդ, ասել, թե ես Ղարաբաղը հանձնել եմ։ Մենք ամեն ինչ արել ենք, որ դուք ապրեք Արցախում»։ Ավելի ուշ վարչապետը ներողություն խնդրեց, բայց ոչ թե ասվածի իմաստի ու բովանդակության, այլ միայն էմոցիոնալ ձևի համար. «Ընդունում եմ, որ ինչ-որ բան այնպես չեմ ասել, սխալ ժեստիկուլյացիայով եմ խոսել, սխալ տոնով եմ խոսել, դեմքի սխալ արտահայտությամբ եմ խոսել, ինչ-որ իմաստով էությանը սխալ եմ վերաբերվել»։
Մենք մեր կողմից փորձեցինք հասկանալ հենց առանց էմոցիաների՝ այն գործընթացների բուն էությունը, որոնք տեղի էին ունենում Արցախի շուրջ 2018 թվականից ի վեր։ Եվ արագ պարզեցինք, որ դրանցում «սխալ ձևի հայտարարությունները» պարբերաբար ամենաողբերգական դերն են ունեցել։
ՀԻՄՔ՝ «ԵՐԿՄՏԱԾՈՂՈւԹՅԱՆ» ՀԱՄԱՐ
Ստիպված ենք սկսել բոլորին հայտնի օրինակից. 2019 թվականի օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում (Վերածննդի հրապարակ) կայացած հանրահավաքում՝ Համահայկական ամառային խաղերի բացման ժամանակ, Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է. «Արցախը Հայաստան է, և վե՛րջ»։ Հետագայում նա բազմիցս ինքն էլ զղջում կհայտնի իր այս բառերի համար՝ դրանք բացատրելով «հայրենասիրական պոռթկումով»։ Սակայն պատմությունը եթե-ներ չի հանդուրժում։ Եվ սա հենց ա՛յն դեպքն էր, երբ իրական գործերով չամրապնդված մեկ անզգույշ խոսքը ի վերջո կոտրում է հարյուր հազարավոր մարդկանց ճակատագրեր։ Բաքվում անմիջապես այս կարգախոսն ընկալեցին որպես Երևանի ակնհայտ հրաժարում նախորդ բոլոր տարիների ընթացքում ձևավորված բանակցային ձևաչափից ու սկսեցին այն մեկնաբանել որպես բացահայտ ու իրավական նշանակություն ունեցող տարածքային հավակնություն։ Հետագայում հենց Փաշինյանի այս խոսքերն են լայնորեն օգտագործվում ադրբեջանական քարոզչության ու քաղաքական գործիչների կողմից՝ միջազգային մակարդակում 2020 թվականի աշնան իրենց ագրեսիան «լեգիտիմացնելու» համար։ Ինչ վերաբերում է «էությանը»՝ առանց էմոցիաների, ապա այդ պահին նախկին բանակցային ձևաչափերն արդեն ամբողջությամբ սառեցված էին, իսկ 2018 թվականի խոստումը՝ «բանակցությունները զրոյական կետից սկսելու» մասին, փաստացի մնաց անկատար։ Բառերով արված «հայրենասիրական պոռթկումը» բովանդակային քաղաքական կամքի ու իրազեկ դիվանագիտական աշխատանքի մեջ իր արտացոլումը չգտավ։
«ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ Է»
Բայց 2020 թվականի ողբերգությունը, որը տեղի ունեցավ մեծապես հենց անզգույշ հայտարարությունների ու չկատարված խոստումների համակցման պատճառով, ամենևին չխանգարեց «Քաղաքացիական պայմանագրին» 2021 թվականի ընտրություններին գնալ այնպիսի կարգախոսներով, որոնք գրեթե բառացիորեն կրկնում են վարչապետի ներկայիս հռետորաբանությունը. այն է՝ «բացի մեզնից ոչ ոք խաղաղություն չի ապահովի», և որ դրա այլընտրանքը միայն ռևանշն ու նոր պատերազմն են, որոնք ոչ մեկին պետք չեն։ Հասարակությանը նոր պատերազմով վախեցնելուն զուգահեռ՝ 2021 թվականի նախընտրական քարոզարշավում «Քաղաքացիական պայմանագիրը» դեռևս խոստանում էր «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արդարացի կարգավորում», Արցախի հայերի իրավունքների պաշտպանություն, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների դերի պահպանում, ինչպես նաև 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության դրույթների իրականացում։ ՔՊ ծրագրում առկա էին դրույթներ Արցախի բնակչության անվտանգության ապահովման ու նրա ինքնորոշմանն աջակցելու մասին։ Իսկ արդեն կառավարության 2021–2026 թթ. ծրագրի նախաբանում ուղղակիորեն գրված էր. «Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ստանձնում է իր բաժին պատասխանատվությունը տարածաշրջանում խաղաղ զարգացման դարաշրջան բացելու համար»։ Բայց խոստացված «խաղաղության դարաշրջանի բացումը» երկու տարի անց հանգեցրեց 160 հազար փախստականի ու փաստացի պարտության։ Այսօր տեղի ունեցածը պարբերաբար բացատրվում է նրանով, որ Արցախի բնակիչներն ի վերջո իրենք են «փախել»՝ «զենքերը թողած», ու նման պայմաններում Հայաստանն իբր այլ տարբերակ չուներ, քան «ընդունել իրականությունը»։ Բայց իրական պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, այն է, որ քաղաքական գործիչների խոսքերն ու խոստումներն իրական քաղաքական ջանքերով կրկին չամրապնդվեցին։ Հակառակ խոստումներին՝ 2020 թվականի պատերազմից հետո Մինսկի խումբը դե ֆակտո մի կողմ շպրտվեց, իսկ բանակցություններն ընթացան բացառապես երկկողմ ու եռակողմ (առանձին-առանձին՝ ՌԴ/ԵՄ/ԱՄՆ հետ) ձևաչափերով, ու Երևանը չհասավ համանախագահների լիարժեք աշխատանքի վերականգնմանը։ Արդեն 2022 թվականի դեկտեմբերից Ադրբեջանը փաստացի շրջափակեց Լաչինը, իսկ 2023-ի ապրիլին այնտեղ հսկիչ կետ տեղադրեց, ինչն ինքնին «եռակողմ հայտարարության» ոգու և տառի խախտում էր։ Հայաստանը չկարողացավ (կամ չցանկացավ) միջազգային մեխանիզմների միջոցով ապահովել այդ դրույթների կատարումն ու միջանցքի պաշտպանությունը։ Իսկ 2023 թվականի մայիսի 14-ին Բրյուսելում տեղի ունեցավ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության փաստացի ճանաչումը՝ ներառյալ Արցախը։ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքով՝ «սա քայլ է դեպի խաղաղություն»։ «Հայաստանը պատրաստ է Ղարաբաղը ճանաչել Ադրբեջանի մաս՝ հայերի իրավունքների երաշխիքների պայմանով»։ 2023 թվականի սեպտեմբերի 1-ին հաջորդեց մեկ այլ՝ հստակեցնող հայտարարություն. «ԼՂ հայերի անվտանգության հարցերը լուծված չեն, ուրեմն խնդիրը կարգավորված չէ»։ Այս երկու հայտարարությունները համալիր կերպով ավտոմատ փակեցին միջազգային միջնորդների միջամտության ցանկացած հնարավորություն։ Եվ միաժամանակ ամբողջությամբ արձակեցին Ադրբեջանի ձեռքերը՝ սեպտեմբերի 19–20-ի գործողությունն իրականացնելու համար։ Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից և (որ ամենակարևորն է) ելնելով հե՛նց Հայաստանի ղեկավարության դիրքորոշումից՝ այն ֆորմալ առումով դարձավ Ադրբեջանի ներքին «տարածքային ամբողջականության վերականգնում» ու «խնդրի կարգավորում»։
«ՏԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ Է»
Ինչ-որ իմաստով «անվտանգության» ու «տարածքային ամբողջականության» հարցերն իսկապես լուծվեցին։ Մոտ 160 հազար հայ ստիպված լքեց Արցախը։ 2023 թվականի հոկտեմբերի 4-ին (Գրանադայի գագաթնաժողովում) տեղի է ունենում արդեն պաշտոպես ստորագրվում է Ադրբեջանի 86 600 կմ² ճանաչման մասին հռչակագիրը, այսինքն՝ Արցախից հրաժարվելու իրավական ամրագրումը։ 2024 թվականի հունվարի 1-ից ինքնին Արցախի Հանրապետությունը դադարում է գոյություն ունենալ։
2025 թվականին Նիկոլ Փաշինյանը ամփոփում է նախորդ հինգ տարիների իրադարձությունները. «Նախընտրական ծրագիրը՝ Արցախի մասով, ամբողջությամբ չի կատարվել»։ Բայց անմիջապես էլ հայտարարում է. «Պատերազմից հետո մենք կորցրինք Հայրենիքի մի մասը, բայց ձեռք բերեցինք ավելի ինքնիշխան ու անկախ պետություն»։ «86 600 կմ²-ի ճանաչումը Հայաստանը պաշարված ամրոցից վերածեց ինքնիշխան պետության»։ Ու 2025 թվականի օգոստոսին. «Հայաստանի Հանրապետությունն այսօր ավելի անկախ է, քան երբևէ, ավելի ինքնիշխան է, քան երբևէ, ավելի շատ պետություն է, քան երբևէ, ավելի բարակեցիկ է, քան երբևէ, ավելի հեռանկարային է, քան երբևէ, որովհետև նա խաղաղ է»։ Այսինքն՝ բառերը նորից ճանաչվում են սխալ, իսկ դրանց թիկունքում կանգնած գործողությունները՝ ճիշտ։ Բայց հենց այն, ինչ հենց կառավարության գործողությունների մասով այժմ ակտիվորեն ներկայացվում է որպես «մեծ ջանքեր» ու «բարիք» Հայաստանի համար, մնացած բոլորին «խոսքով» նախկինի պես պարբերաբար երեսով է տրվում՝ լինեն դրանք միջազգային միջնորդների ու գործընկերների գործողությունների գնահատականներ, թե պարզ զրույց երևանյան մետրոյում փախստական կնոջ հետ։ Օրինակ, օրերս ՀԱՊԿ-ը հրապարակավ և նույնքան «էմոցիոնալ» Փաշինյանի կողմից բնութագրվեց որպես կազմակերպություն, որը «2020 թվականին Հայաստանին ուղարկել է սպանդի»։ Չնայած վերը նշված՝ 2021 թվականի կառավարական ծրագիրը ՀԱՊԿ-ի միջոցով հավաքական անվտանգությունը վստահորեն անվանում էր «երկրի անվտանգության ապահովման առաջնահերթ գործոն»։ Այն ժամանակ չգիտեի՞ն։ Թե՞ հիմա են մոռացել։ Ինչպե՞ս են ընդհանրապես 2020-ի «սպանդի» մասին դատողությունները (իբր արտաքին ուժերի դրդմամբ) կամ արցախցիների «փախուստը» որպես պարտության պատճառ, հարաբերվում «Հայաստանը ավելի ինքնիշխան ու անկախ պետության վերածելու» հաղթական զեկույցների հետ։ Ամբողջական տրամաբանության մեջ, եթե այդ տրամաբանությունն առողջ համարենք, դրանք չեն տեղավորվում։ Ավելի շուտ, եթե մի կողմ դնենք բոլոր էմոցիաները, ստիպված կլինենք խոստովանել, որ 2018, 2019 և 2021 թվականների նմուշի խոստումների զգալի մասն ի սկզբանե տրվել են դրանք կատարելու իրական մտադրության բացակայությամբ։
«ԱԶԱՏՈւԹՅՈւՆԸ ՍՏՐԿՈւԹՅՈւՆ Է»
Հայաստանի համար խաղաղության և անվտանգության պաշտոնական բանաձևը բառերով այժմ այսպիսին է. «Անկախությունը քչերից կախվածությունը շատերից կախվածությամբ փոխարինելն է։ Երբ դուք կախված եք շատերից, փաստացի դուք կախված չեք նրանցից և ոչ մեկից»։ Այս բանաձևի հետ անհամաձայն բոլոր մարդիկ ավտոմատ կերպով հայտարարվում են նոր պատերազմների ու հակամարտությունների հրահրողներ՝ նմանեցվելով արդեն տեղի ունեցածներին, թեև դրանցում անմիջական մասնակցություն են ունեցել հենց նրանք, ովքեր այսօր իրենց ներկայացնում են որպես «կայունության երաշխավորներ»։ Այս բանաձևը նորից համոզիչ է հնչում՝ կրկին նույն այդ «էմոցիաների» մակարդակում։ Նույն այդ «բառերի» մակարդակում դրա հետ վիճելը ծայրահեղ դժվար է։ Հարցերը նորից սկսվում են իմաստների ու իրական գործողությունների մակարդակում։ Օրինակ՝ ովքե՞ր են իրականում այդ «շատերը», որոնցից առաջարկվում է կախված լինել հանուն անկախության։ Արդյոք նրանք այդքան «շա՞տ» են։ Առայժմ մենք տեսնում ենք, որ Եվրամիության հետ հայտարարված մերձեցումը ծայրահեղ հեռավոր հեռանկարի բնույթ ունի ու իրենումջ չի պարունակում որևէ պաշտպանական շեշտադրում։ Իսկ TRIPP-ն ու ԱՄՆ-ի հետ այլ համատեղ նախագծեր ձևաչափվում են բացառապես որպես «տնտեսական գործարք» և ճիշտ այդպես էլ չեն ենթադրում որևէ աշխարհաքաղաքական պարտավորություն։ Ընդ որում՝ մենաշնորհային գործարք, այսինքն՝ ուղղակիորեն բացառող դրանում որևէ մեկի մասնակցությունը հենց այդ նույն «աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության» համար։ Նույն այդ ՀԱՊԿ-ի մասնակից վեց երկրների՝ «քչերի» երաշխիքները դիտարկվում են որպես փխրուն ու անբավարար։ Իսկ «անկախ կախվածության» նոր բանաձևում «շատ» երկրների տակ ենթադրվում են փաստացի միայն Ադրբեջանն ու Թուրքիան, ու որոշ չափով՝ ԱՄՆ-ը։ Այն նույն «շատ» երկու երկրները, որոնցից մեկի հետ Հայաստանն ունի ուղղակի ռազմական հակամարտությունների ցավոտ փորձ, իսկ մյուսի հետ՝ իսկական ցեղասպանության պատմություն։ Որն, ի դեպ, հիմա առաջարկվում է մի կողմ նետել՝ որպես ոչ արդիական ու կարգավորմանը խոչընդոտող։
Թերևս մեր հասարակության մեջ ոչ ոք դեմ չէ գեղեցիկ խոսքերին ու կենսահաստատ խոստումներին։ Կուզենայինք միայն, որ այդ խոսքերն ու խոստումները չտարբերվեին իրականությունից, օգտագործվեին ճիշտ նշանակությամբ և միշտ կշռադատված արտաբերվեին՝ հասարակության համար դրանց հնարավոր արդյունքի հանդեպ լիակատար պատասխանատվությամբ։ Բայց ինչ-որ պատճառով այնպես է ստացվում, որ Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս բավականին «էմոցիոնալ» ներքաղաքական հռետորաբանության մեջ արդեն իսկ առկա են Ջորջ Օրուելի հայտնի հակաուտոպիստական վեպի «երկմտածողության» բոլոր երեք հիմնական դոգմաները։ Դրանց կարելի է հավելել նաև նախկինում հասարակությանը միավորող սիմվոլները «չեղարկելու» կամ «ոչ արդիական» հայտարարելու փորձերը։ Իհարկե, այս բոլոր «էմոցիաների» համար հետո նորից կարելի կլինի ներողություն խնդրել։ Բայց դրանց հնարավոր հետևանքները դա դժվար թե արդեն չեղարկի։
