Բենիամին Մաթևոսյան, քաղաքագետ
Իրանական պատերազմի ստվերը. Արդյո՞ք Հայաստանը կմնա լիակատար մեկուսացման մեջ
Իրանական պատերազմի ստվերը. Արդյո՞ք Հայաստանը կմնա լիակատար մեկուսացման մեջ
Միջազգային կրոնական ազատության հարցերով ԱՄՆ հանձնաժողովը (USCIRF) հրապարակել է իր հերթական տարեկան զեկույցը։ Ադրբեջանին նվիրված բաժնում արձանագրվում է այն, ինչ Երևանը, թվում է՝ չի ցանկանում նույնիսկ բարձրաձայն արտաբերել. Արցախի ու հարակից տարածքների պատմական հայկական կրոնական օբյեկտները մեթոդաբար ոչնչացվում են։
Տվյալներն անկողմնակալ են ու անողոք։ 2025 թվականի հուլիսով թվագրված արբանյակային լուսանկարները ֆիքսել են ութ ամբողջությամբ ավերված ու ևս տասը վնասված կրոնական օբյեկտ։ Եկեղեցիներ, գերեզմանոցներ, խաչքարեր՝ այն ամենը, ինչ դարեր շարունակ կազմել է հայկական ներկայության հյուսվածքն այս հողում, այսօր կա՛մ ջնջված է երկրի երեսից, կա՛մ ավերակների է վերածված։ Ու սա միայն այն է, ինչ կարելի է տիեզերքից տեսնել:
Կարևոր է ընդգծել, որ USCIRF-ը «պատահական իրավապաշտպանների» խումբ չէ, ինչպես այն պարբերաբար փորձում է ներկայացնել Բաքուն։ Այն ԱՄՆ դաշնային խորհրդատվական մարմին է, որը ստեղծվել է 1998 թվականի «Միջազգային կրոնական ազատության մասին» օրենքով։ Նրանց հանձնարարականները պաշտոնական կարգավիճակ ունեն, իսկ լիազորությունների թվում է այլ երկրներ մոնիթորինգային առաքելությունների կազմակերպումը։
Հետևաբար, ամերիկյան կառավարական իրավապաշտպանները պարզապես փաստեր չեն արձանագրում։ Նրանք ԱՄՆ կառավարությանն ու Կոնգրեսին հանձնարարում են Ադրբեջանին պահել «Հատուկ դիտարկման ցանկում», կիրառել թիրախային պատժամիջոցներ Արցախում տեղի ունեցողի մեջ ներգրավված պետական մարմինների ու պաշտոնյաների նկատմամբ՝ սառեցնել նրանց ակտիվները, արգելափակել մուտքը Նահանգներ։ Առանձնահատուկ հանձնարարված է «պայմաններ սահմանել Ադրբեջանին օտարերկրյա ռազմական ֆինանսավորման ու անվտանգության ոլորտի այլ օգնության տրամադրման համար՝ պահանջելով կոնկրետ բարելավումներ կրոնական ազատության ու դրա հետ կապված մարդու իրավունքների ոլորտում»։
Եվ այստեղ ծագում է մի հարց, որից հնարավոր չէ փախչել. իսկ ի՞նչ է անում Հայաստանը։
Մինչ ամերիկացի կոնգրեսականներն արդեն քննարկում են պատժամիջոցները, հայաստանյան կառավարությունը զարմանալի դիվանագիտական զսպվածություն է ցուցադրում։ Այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ են բողոքի նոտաներ՝ լռություն է։ Այնտեղ, որտեղ պետք է հնչեն միջազգային քննության պահանջներ՝ «զգուշավոր հիշեցումներ» են։ Եվ հարգալից-ամաչկոտ «ամեն ինչին համաձայնություն» այնտեղ, որտեղ հարկավոր էր գոնե փորձել համակարգել ջանքերը հենց նույն ամերիկացիների հետ։ Քանի որ նրանք հիմա (եթե հավատանք պաշտոնական քրոնիկոնին) այնքա՜ն բարեկամաբար են տրամադրված Հայաստանի կառավարության նկատմամբ։
Այո՛, Հայաստանը հայց է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարան։ Այո՛, գործընթացը գնում է, բայց եթե ոչինչ չփոխվի՝ այն տարիներ կտևի։ Որտե՞ղ է քաղաքական կամքը՝ իրական դիվանագիտական ջանքերով այն ամրապնդելու ու արագացնելու։ Որտե՞ղ են հայտարարությունները միջազգային բոլոր հարթակներում՝ ԵԽԽՎ-ում, ԵԱՀԿ-ում, Եվրոպայի խորհրդում։ Որտե՞ղ է նույն USCIRF-ի կամ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դիտորդներ ուղարկելու պահանջը, քանի դեռ ամեն ինչ ոչնչացված չէ։
USCIRF-ի զեկույցում կա ևս մեկ մանրամասն, որը մինչև ոսկորները սարսռեցնում է. հայ բանտարկյալների հարազատները հայտնում են, որ նրանց թույլ չեն տալիս նույնիսկ Աստվածաշունչ ստանալ։ Ադրբեջանական իշխանություններն, իհարկե, հերքում են. ստանդարտ պրակտիկա է։ Բայց նույնիսկ այս հարցում հայկական դիվանագիտությունը լռություն է պահպանում՝ կարծես վախենալով խախտել «խաղաղության բանակցությունների» փխրուն էթիկետը։
Ինչի՞ց ենք մենք վախենում։ Բարկացնել «ռազմավարական գործընկերոջը», որը հենց հիմա երկրի երեսից ջնջում է մեր ժառանգությո՞ւնը։ Թե՞ քանդել երկխոսության պատրանքը, որտեղ մի կողմը մեթոդաբար ճնշում, ոչնչացնում ու ցինիկաբար նսեմացնում է մյուսին՝ արդարացումներով, խիստ բացականչություններով ու զայրալից պատասխաններով, իսկ մյուսը պարզապես ձևացնում է, թե ամեն ինչ նորմալ է։
Նույնիսկ մեզնից հեռու գտնվող ամերիկացիներն արձանագրում են անարդարությունն ու պահանջում դադարեցնել այն։ Բայց այն, ինչ տեսանելի է հեռավոր Վաշինգտոնից, ըստ ամենայնի, շատ դժվար է նկատել Երևանից։ Եվ Բաքվում այս ազդակը ճիշտ են ընկալում. եթե նույնիսկ սեփական «պաշտպանը» ոչ մի կերպ չի միջամտում, նշանակում է՝ կարելի է հանգիստ շարունակել։ Եկեղեցի առ եկեղեցի։ Խաչքար առ խաչքար։ Լռություն առ լռություն։ Մի օր մենք կարող ենք հայտնաբերել, որ պաշտպանելու բան այլևս չի մնացել. ամե՜ն ինչ ջնջված է։
Առաջատար բանագետներից ու «աշուղական արվեստի» (ժողովրդական իմպրովիզացիոն երգի ավանդույթների) հետազոտողներից մեկն է։ «Աշուղների արվեստը» ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում ներառելու նախագծի գիտական խորհրդատուն է։ Առանցքային դեր է խաղում «արևմտաադրբեջանական աշուղների» կերպարի ինստիտուցիոնալացման գործում։ Կազմակերպում է նախագծեր ու համերգներ՝ նվիրված Գյոյչայի, Զանգեզուրի, Լոռու, Փամբակի, Իրևանի հովտի» և այլ շրջանների աշուղական ավանդույթներին։ Վարում է «Երեկո երաժշտությամբ և խոսքով» հեռուստաշարը, այդ թվում՝ «Արևմտյան Ադրբեջանի սազի ու երգի երիտասարդ կատարողները» թողարկումները։ Նրա գիտական ղեկավարությամբ հրատարակվել է «Արևմտյան Ադրբեջանի աշուղները» պոետական անթոլոգիան։
Ադրբեջանի «հաղթանակներին» ու պատմական հողեր «վերադարձին» նվիրված շուրջ 40 երգի տեքստերի հեղինակ է՝ ներառյալ վերջերս ներկայացված «Զանգեզուրի երգը», ինչպես նաև այնպիսի վերնագրերով երգեր, ինչպիսիք են՝ «Քաջ զինվոր, պի՛նդ կանգնիր», «Գնդակից պատրաստված շապիկը», «Արշավ դեպի Շուշի», «Կեցցե՛ Ադրբեջանը»։
Ադրբեջանցիների համաշխարհային կոնգրեսի անդամ, տարբեր ժամանակներում եղել է Կոնգրեսի վեհաժողովի խոսնակը, Տնօրենների խորհրդի անդամն ու նախագահը։ Խոսում է «Արևմտյան Ադրբեջանի պատմությունը գրելու» անհրաժեշտության մասին՝ ընդգծելով, որ խոսքն այն հողերի մասին է, որտեղ «ադրբեջանցիները ենթարկվել են տեղահանությունների ու ցեղասպանության»։ Գիտաժողովների ու կլոր սեղանների ժամանակ հանդես է գալիս որպես «ժողովրդական պոետ»՝ Ղարաբաղից դեպի Արևմտյան Ադրբեջան կապը տանելով ու կոչ անելով ստեղծել «Արևմտյան Ադրբեջանի պատմության և ցեղասպանության թանգարաններ»։ Նրա «Վերադարձ Ղարաբաղ» պոեմն ու այլ ստեղծագործություններ պաշտոնական դիսկուրսում օգտագործվում են որպես «վերադարձի» նարատիվի գեղարվեստական հենարան՝ նախ դեպի Ղարաբաղ, իսկ հետո նաև դեպի «Արևմտյան Ադրբեջան»։
Հայտնի է որպես բազմաթիվ հայրենասիրական ու լիրիկական երգերի հեղինակ ու գործիքավորող, աշխատել է տարբեր հանրահայտ կատարողների ու նվագախմբերի հետ, երաժշտություն է գրում ադրբեջանական հեռուստատեսության և կինոնկարների համար։ Գրել է «Զանգեզուրի երգի» երաժշտությունը, ինչը տրամաբանորեն տեղավորվում է նրա՝ որպես պաշտոնական հայրենասիրական օրակարգը (ներառյալ «Արևմտյան Ադրբեջանի» դոկտրինը) սպասարկող կոմպոզիտորի երգացանկում։
Շահին Մուսաօղլու՝ ադրբեջանցի պոետ-երգահան ու գրող, ԱՊՀ գրողների միջազգային միության անդամ։ Ադրբեջանի «հաղթանակներին» ու պատմական հողեր «վերադարձին» նվիրված շուրջ 40 երգի տեքստերի հեղինակ է՝ ներառյալ վերջերս ներկայացված «Զանգեզուրի երգը», ինչպես նաև այնպիսի վերնագրերով երգեր, ինչպիսիք են՝ «Քաջ զինվոր, պի՛նդ կանգնիր», «Գնդակից պատրաստված շապիկը», «Արշավ դեպի Շուշի», «Կեցցե՛ Ադրբեջանը»։
Ժամանակակից ադրբեջանական երաժշտական մշակույթի ու հայրենասիրական արվեստի դեմքը։
2025 թվականին ներկայացված «Զանգեզուրի երգի» հայեցակարգի հեղինակն ու կատարողն է (երաժշտությունը՝ Վուգար Ջամալզադեի, խոսքերը՝ Շահին Մուսաօղլուի)։ Ակտիվորեն հանդես է գալիս հյուրախաղերով (Թուրքիա, Ռուսաստան, Եվրոպայի երկրներ և այլն)՝ միաժամանակ զբաղեցնելով ղեկավար պաշտոններ մշակութային կառույցներում. տարբեր տարիների եղել է Ադրբեջանի հեռուստատեսության ու ռադիոյի երաժշտական կոլեկտիվների գեղարվեստական ղեկավարը, «Mədəniyyət» հեռուստաալիքի, Հեյդար Ալիևի անվան պալատի, իսկ այնուհետև՝ Գյանջայի Ֆիկրեթ Ամիրովի անվան պետական ֆիլհարմոնիայի տնօրենը։
Նրա աշխատանքները պահվում են Ադրբեջանի Արվեստի պետական թանգարանում ու Պետական պատկերասրահում։
Ակտիվորեն մասնակցում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» համայնքի միջոցառումներին։ Պաշտոնական ռեպորտաժներում ընդգծվում է, որ Ավշարն անդրադառնում է «ադրբեջանական ժողովրդի ողբերգությունների» թեմաներին ու ցուցադրում է «հայրենիքի ցավն ու գեղեցկությունը», այդ թվում՝ «հայկական վանդալիզմի» մասին կտավները։ Փաստացի ներառված է այն նկարիչների «պաշտոնական պանթեոնում», որոնք խորհրդանշականորեն սատարում ու առաջ են մղում «Արևմտյան Ադրբեջանի» հայեցակարգն ու դրա տեսողական կանոնը։
Աշխատանքները ցուցադրվել են Ռուսաստանում, Թուրքիայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Սիրիայում, Բուլղարիայում ու այլ երկրներում։
Պարբերաբար մասնակցում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» համայնքի միջոցառումներին, մասնավորապես՝ ընդգրկված է Նկարիչների միության հետ համատեղ անցկացվող «Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» մրցույթի ժյուրիի կազմում։ Այս մրցույթը հատուկ նպատակաուղղված է «իրևանյան խաների» ռեալիստական դիմանկարների ու «Արևմտյան Ադրբեջանի ավերված հուշարձանների» գեղարվեստական կերպարների ստեղծմանն, ինչպես նաև դրա ճարտարապետական ու բնական լանդշաֆտի «վերածնվող» պատկերմանը։
Հեղինակն է այսպես կոչված «Կովկասյան Ալբանիայի» հայեցակարգի, որն իրենից ներկայացնում է տարածաշրջանում քրիստոնեության պատմության «այլընտրանքային» ու Հայաստանի հանդեպ թշնամական տարբերակ։ Ադրբեջանական պաշտոնական դիսկուրսում նրա մշակումների զգալի մասը մինչ օրս օգտագործվում է Արցախի ու ներկայիս Հայաստանի կազմում գտնվող մի շարք արևմտյան շրջանների «հնագույն ադրբեջանական» բնույթը հիմնավորելու համար։
«Արևմտյան Ադրբեջանի պատմության» հիմնական հեղինակներից մեկն է, ով մասնագիտացած է «ադրբեջանցիների դեմ էթնիկ զտումների» թեմայի առաջմղման գործում։ Բազմաթիվ հոդվածների, հանրային ելույթների ու Ադրբեջանի ԳԱԱ Պատմության և էթնոլոգիայի ինստիտուտում իր աշխատանքի միջոցով վերահսկում է «Արևմտյան Ադրբեջան» հայեցակարգի փաստաթղթային-պատմական բազայի ձևավորումը՝ պարբերաբար հնչեցնելով հայկական կողմից իրականացված «ցեղասպանության», «տեղահանության» և «պատմության կեղծման» մասին թեզեր։