Քաղաքագետ, վերլուծաբան Սուրեն Սուրենյանցը գրում է. «Մինչ Հայաստանում ամենաբարձր մակարդակով պատերազմ է հայտարարված Արցախին ու նրա հետ կապված պատմական հիշողությանը, Բաքվում պետական մակարդակով խրախուսվում է մի ծրագիր, որի նպատակը Հայաստանի Հանրապետության ոչնչացումն է:

«Ո՛չ Արևմտյան Ադրբեջանին» շարժումը ներկայացնում է համապարփակ վերլուծություն:

«ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆ» — ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆՇԼՅՈՒՍԻ ԾՐԱԳԻՐ

Փաստաթղթեր, փաստեր, նիստերի արձանագրություններ և ներգրավված անձանց ցուցակներ․ մենք բացահայտում ենք XXI դարի ամենացինիկ տարածքային նախագծերից մեկի մեխանիզմը։ Մինչ աշխարհը կարծում է, թե հայ-ադրբեջանական հակամարտությունն ավարտված է, Բաքուն գործարկել է ծրագիր, որի նպատակը Հայաստանի Հանրապետության վերացումն է՝ որպես պետություն։ Եվ սա հռետորաբանություն չէ:

ՀԱՅՐԵՐԻ «ԿՏԱԿՆԵՐԸ» ԵՎ ՀԱՏՈՒԿ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

2025 թվականի գարնանը Բաքվի կենտրոնում գտնվող Գյուլյարա Գադիրբեկովայի փողոցը վերանվանվեց Միրզա Քադիր Իրևանիի անունով՝ «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» (Western Azerbaijan Community, WAC) նախաձեռնությամբ։
Պաշտոնական հայտարարության մեջ նշվում էր. «Հատուկ խորհրդանշական նշանակություն ունի այն փողոցը, որտեղ գտնվում է Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը, անվանակոչելը այնպիսի նկարչի անունով, որը ապրել և ստեղծագործել է Իրևանում՝ Արևմտյան Ադրբեջանի և ադրբեջանական ժողովրդի կարևոր մշակութային կենտրոններից մեկում»։
Այս ձևակերպմամբ Երևանը և ամբողջ Հայաստանի տարածքը ներկայացվում են որպես «ադրբեջանական պատմական հողեր»։

Այդ նարատիվը համակարգված կերպով տարածվում է միջազգային հարթակներում։
Շենքի ներսում ցուցադրվում են Հեյդար Ալիևի 1998 թվականի ելույթները, որտեղ նա հայտարարում էր, որ ներկայիս Հայաստանի տարածքում ապրել են ադրբեջանցիներ։ Այդ ժամանակ սա ընկալվեց որպես քարոզչական հռետորաբանություն, սակայն հետագայում վերածվեց ռազմավարության հիմքի։

Հեյդար Ալիևը, ով երկար տարիներ աշխատել էր խորհրդային անվտանգության համակարգում և ղեկավարել էր Ադրբեջանի ԽՍՀ ՊԱԿ-ը, դեռ 1990-ականներին պատմաբաններին հանձնարարել էր հավաքել «ապացույցներ»՝ հիմնավորելու, թե հայերը «եկվոր» են։
2023 թվականից այս գաղափարները արդեն ներմուծվում են կրթական համակարգ. դասագրքերում Հայաստանը ներկայացվում է որպես «Արևմտյան Ադրբեջան»։

«ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ» ԳԼԽԱՎՈՐ ՓՈՒԼԸ

Իլհամ Ալիևն այս գաղափարախոսությունը վերածեց պետական ռազմավարության։
2022 թվականին նա հայտարարեց, որ Ղարաբաղում հաղթանակը միայն առաջին փուլն է, որին պետք է հաջորդեն «վերականգնումը» և «վերադարձը Արևմտյան Ադրբեջան»։
Աղբյուրների համաձայն՝ Ալիևը անձամբ վերահսկում է WAC-ի գործունեությունը։ Նա մասնակցում է միջոցառումներին և դրանով ցույց է տալիս, որ կառույցը պետական քաղաքականության մաս է։
Չնայած, որ WAC-ը ձևականորեն ՀԿ է՝ այն ֆինանսավորվում է պետական աղբյուրներից՝ ներառյալ նախագահական ֆոնդը։ Տարբեր տվյալներով՝ միայն մեկ միջոցառման համար հատկացվել է ավելի քան 100,000 մանաթ։

ԿԱՌՈՒՅՑԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

2022 թվականի օգոստոսի 3-ին պաշտոնապես ստեղծվեց «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը»։
2023 թվականի հունվարի 26-ին ընդունվեց «Վերադարձի հայեցակարգը», որտեղ Հայաստանը ներկայացվում է որպես «ադրբեջանցիների բնակության տարածք»։ Փաստաթղթում նշվում է նաև միջազգային առաքելության, այդ թվում՝ ուժային բաղադրիչի անհրաժեշտությունը։

ՕՊԵՐԱՑԻԱ «ՄԱԿ»

2023 թվականի փետրվարի 22-ին այս հայեցակարգը ներկայացվեց ՄԱԿ-ում և դարձավ պաշտոնական շրջանառության փաստաթուղթ։
Դրանով «Արևմտյան Ադրբեջան» եզրույթը մտավ միջազգային դիվանագիտական լեզու։
2024 թվականին Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովը ՄԱԿ-ում հայտարարեց «300 հազար ադրբեջանցիների վերադարձի իրավունքի» մասին։

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՃԱԿԱՏ

WAC-ը ակտիվորեն դիմում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին՝ պնդելով, թե Հայաստանում ոչնչացվում է «ադրբեջանական ժառանգությունը»։
Փորձագետների գնահատմամբ՝ այս մեխանիզմը կարող է օգտագործվել միջազգային միջամտության հիմքեր ստեղծելու համար։

«ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ» ԴԵՄՔԵՐԸ

Այս նախագծի իրականացման մեջ ներգրավված են մի շարք առանցքային գործիչներ․
Ազիզ Ալաքբարլի — համայնքի նախագահ, պատգամավոր։ Համարվում է ծրագրի հիմնական համակարգողներից մեկը և ունի կապեր տարածաշրջանային երկրների հետ։

Հիքմեթ Բաբաօղլու — փոխնախագահ, աշխատում է եվրոպական ուղղությամբ՝ փորձելով նախագիծը ներկայացնել որպես «մարդու իրավունքների հարց»։

Միսիր Մարդանով — խորհրդի նախագահ, նախկին նախարար։ Իր կենսագրության մեջ նշում է ծննդավայր՝ «Արևմտյան Ադրբեջան», ինչը վկայում է այս ծրագրի պետական հովանավորության մասին:

Էլխան Հուսեյնով — գիտական ուղղության պատասխանատու, ձևավորում է գաղափարախոսության «ակադեմիական հիմքը»։

Ջաբի Բահրամով — պատմաբան, հանդես է գալիս առավել կոշտ հայտարարություններով՝ կասկածի տակ դնելով Հայաստանի պետականության իրավաչափությունը։

Ռամիզ Մեհտիև — նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյա, ըստ տվյալների՝ ներգրավված է ծրագրի փակ հատվածներում, ներառյալ սեփականության պահանջների ձևավորումը։

Նազիմ Մուստաֆա — պատմաբան, զբաղվում է պատմական նարատիվների ձևավորմամբ։

Նախագծի միջազգային աջակցությունը ապահովում են նաև տարբեր երկրների ներկայացուցիչներ՝ քաղաքական, ակադեմիական և հասարակական ոլորտներից։

ՄԵԴԻԱ ՄԵՔԵՆԱՆ

Ադրբեջանում ստեղծվել է ամբողջական մեդիա համակարգ՝
• «Qərbi Azərbaycan TV» հեռուստաալիք
• Պետական հեռուստատեսությամբ սերիալներ
• Փաստագրական ֆիլմեր, որոնք ներկայացնում են Հայաստանը որպես «Արևմտյան Ադրբեջան»
Այս արտադրանքները տարածվում են նաև միջազգային հարթակներում։

ԿՐԹԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

2023 թվականից ադրբեջանական դասագրքերում Հայաստանը ներկայացվում է որպես «Արևմտյան Ադրբեջան»։
Դասագրքերում նշվում է, որ Հայաստանը ստեղծվել է «ադրբեջանական հողերի վրա», իսկ պատմությունը ներկայացվում է համապատասխան ձևով։
Քարտեզները վերաձևակերպվել են, և «Հայաստան» բաժինը հաճախ փոխարինվում է «Արևմտյան Ադրբեջան» ձևակերպմամբ։

Մենք ուսումնասիրել ենք բազմաթիվ փաստաթղթեր, կապեր և գործընթացներ։

Եզրակացությունը հստակ է․
«Արևմտյան Ադրբեջան» հասկացությունը այլևս պարզապես հռետորաբանություն չէ։ Դա բազմաշերտ քաղաքական, տեղեկատվական և դիվանագիտական ռազմավարություն է։
Սկզբում փոխվում են անվանումները։
Այնուհետև՝ պատմությունը։

Եվ վերջում՝ կարող են փոխվել սահմանները։

Հարցը մնում է բաց՝ արդյո՞ք Հայաստանում կձևավորվի այնպիսի իշխանություն, որը կդիմակայի Բաքվի ագրեսիվ նկրտումներին, արդյո՞ք միջազգային հանրությունը կարձագանքի ժամանակին, թե գործընթացները կմտնեն անդառնալի փուլ»։

Մարտի 19-ին Հայաստան է ժամանել ԵՄ ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Մարթա Կոսը։

Երևանում նա հանդիպում է ունեցել ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ։ Երկկողմ հանդիպման ընթացքում Փաշինյանն ու Կոսը քննարկել են ՀՀ–ԵՄ համագործակցության օրակարգի ընթացքը, տնտեսական և ներդրումային ծրագրերի ընդլայնման հնարավորությունները, ինչպես նաև անդրադարձել տարածաշրջանային զարգացումներին և խաղաղության հաստատման ուղղությամբ իրականացվող քայլերին։ Մարթա Կոսը շեշտել է ԵՄ լիակատար աջակցությունը Երևանի՝ խաղաղությանն ուղղված ջանքերին։

Երևանում Մարթա Կոսը հանդիպել է նաև փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի հետ։ Հանդիպումից հետո նա հայտարարել է Հայաստանին լրացուցիչ 140 միլիոն եվրոյի աջակցություն տրամադրելու մասին։

Հայաստանի այցի շրջանակում հանձնակատար Կոսը եղել է նաև Շիրակի պետական համալսարանում, հանդիպել ուսանողների հետ և հանդես եկել «ԵՄ–Հայաստան ներկայիս հարաբերությունները» թեմայով դասախոսությամբ։

Համալսարանում «Ոչ Արևմտյան Ադրբեջանին» շարժման Շիրակի մարզային կառույցի անդամները հանձնակատարին փոխանցել են խնդրագիր՝ բարձրաձայնելով Հայաստանի ինքնիշխանությանը և կարգավիճակին սպառնացող վտանգները, ինչպես նաև անվտանգության ռիսկերի և հնարավոր ռազմական էսկալացիայի վերաբերյալ իրենց մտահոգությունները։

Նախաձեռնության անդամները իրենց խնդրագրում ԵՄ-ին կոչ են անում հստակ հանրային ազդակ տալ, որ չեն աջակցում այն ենթակառուցվածքային նախագծերին, որոնք իրականացվում են առանց Հայաստանի ինքնիշխանության հաշվառման և առանց դրա լիարժեք մասնակցության՝ իր տարածքով անցնող տարանցիկ հոսքերի կառավարման և վերահսկողության գործում։ Միաժամանակ նրանք առաջարկում են նախաձեռնել «Խաղաղության խաչմերուկ» և TRIPP նախագծերի անկախ միջազգային փորձաքննություն՝ դրանց համապատասխանությունը գնահատելու անվտանգության, մարդու իրավունքների պաշտպանության և էթնիկ ռիսկերի կանխարգելման չափանիշներին:

Ստորեւ ներկայացնում ենք տեքստն ամբողջությամբ. «Խնդրագիր Եվրոպական հանձնաժողովի ինտեգրման հարցերով եվրահանձնակատար Մարթա Կոսին «Ոչ «Արևմտյան Ադրբեջանին»» հայկական ժողովրդական շարժման անդամների կողմից Մենք՝ «Ոչ «Արևմտյան Ադրբեջանին»» հայկական ժողովրդական շարժման ներկայացուցիչներս և համակիրներս, դիմում ենք Ձեզ, հարգելի տիկին եվրահանձնակատար Մարթա Կոս, Ձեր՝ Հայաստանի Հանրապետություն կատարած այցի և «տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման» կարգախոսով առաջ մղվող նախաձեռնությունների քննարկման առնչությամբ, այդ թվում՝ «Խաղաղության խաչմերուկ» և TRIPP նախագծերի շրջանակում։

Թեև այս նախաձեռնությունները ներկայացվում են որպես զարգացման և եվրոպական ինտեգրման հնարավորություն, հայկական հասարակության մեջ գնալով ամրապնդվում է այն ընկալումը, որ արդիականացման և գործընկերության հռետորաբանության ներքո փաստացի ձևավորվում է պանթյուրքական տրանսպորտային միջանցք՝ Անկարա–Բաքու–Կենտրոնական Ասիա–Եվրոպա ուղղությամբ, որտեղ Հայաստանին վերապահվում է ոչ թե ինքնիշխան սուբյեկտի, այլ արտաքին ուժերի կողմից կառավարվող տարանցիկ օղակի դեր։

1. Ինքնիշխանությանը և Հայաստանի կարգավիճակին սպառնացող վտանգների մասին

Մենք տեսնում ենք, որ այս ձևաչափում մեր երկիրը կանգնած է այն վտանգի առաջ, որ կարող է ներառվել աշխարհաքաղաքական մի նախագծում, որտեղ հիմնական որոշումները կընդունվեն Անկարայում, Բաքվում և այլ արտաքին կենտրոններում, իսկ Հայաստանի տարածքը, հատկապես Սյունիքը, կվերածվի վարձակալվող տարանցիկ հարթակի՝ առանց հոսքերի, սակագների և անվտանգության ռեժիմների նկատմամբ իրական վերահսկողության։

Միաժամանակ, Հայաստանի իշխանությունների պրոեվրոպական հռետորաբանությունը հաճախ հանդես է գալիս որպես վարագույր, որի միջոցով փորձ է արվում հասարակությանը ներկայացնել, թե նման սխեմաները ծառայում են «եվրոպական ուղուն», մինչդեռ Եվրոպական միությանը լիարժեք ինտեգրման իրական ժամկետներն ու հեռանկարները շարունակում են մնալ հեռավոր և անորոշ, այն դեպքում, երբ միջանցքային նախագծերը գործարկվում են արդեն այսօր։

Հանրային դաշտում առավել հաճախ են շրջանառվում ձևակերպումներ, որոնք փաստացի նախապատրաստում են հողը՝ Հայաստանը որպես «Արևմտյան Ադրբեջան» ընկալելու համար, ինչը մենք գնահատում ենք որպես ուղիղ սպառնալիք մեր ժողովրդի պատմական և ազգային գոյությանը։

2. Անվտանգության և ռազմական էսկալացիայի ռիսկերի մասին

Հատուկ մտահոգություն է առաջացնում այն հանգամանքը, որ հաղորդակցությունների և սահմանների բացումը առաջարկվում է առանց հստակ, իրավականորեն պարտադիր միջազգային անվտանգության երաշխիքների։

44-օրյա պատերազմի փորձը ցույց տվեց, թե որքան արագ կարող են ենթակառուցվածքային և քաղաքական պայմանավորվածությունները օգտագործվել Հայաստանի դեմ, երբ բացակայում են ագրեսիայի կանխման արդյունավետ մեխանիզմներ և շահառու պետությունների պատասխանատվության իրական համակարգը՝ խախտումների դեպքում։

Այն պայմաններում, երբ Սյունիքը և հարակից տարածքները կարող են վերածվել արտաքին ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող «անցումային միջանցքի», մենք տեսնում ենք թուրք-ադրբեջանական սողացող էքսպանսիայի վտանգ, որը քողարկվում է «տրանզիտի կայունություն» և «միջանցքի անվտանգություն» ձևակերպումներով։

3. Մեր սպասելիքներն ու դիմումները Եվրոպական հանձնաժողովին

Ելնելով վերոգրյալից՝ մենք կոչ ենք անում Եվրոպական հանձնաժողովին և անձամբ Ձեզ, հարգելի տիկին եվրահանձնակատար՝

հստակ հանրային ազդակ հղել, որ Եվրոպական միությունը չի աջակցում այն ենթակառուցվածքային նախագծերին, որոնք իրականացվում են առանց Հայաստանի ինքնիշխանության լիարժեք հաշվառման և առանց նրա ամբողջական մասնակցության՝ իր տարածքով անցնող տարանցիկ հոսքերի կառավարման և վերահսկողության գործընթացում,

նախաձեռնել «Խաղաղության խաչմերուկ» և TRIPP նախագծերի անկախ միջազգային փորձաքննություն՝ դրանց համապատասխանությունը գնահատելու անվտանգության, մարդու իրավունքների պաշտպանության և էթնիկ ռիսկերի կանխարգելման չափանիշներին,

եվրոպական կառույցների հնարավոր մասնակցությունը նշված նախաձեռնություններին պայմանավորել սահմանների անխախտելիության, ինքնիշխանության և հավասար գործընկերության իրավականորեն պարտադիր երաշխիքների առկայությամբ։

Մենք համոզված ենք, որ Հայաստանի և Եվրոպական միության միջև իրական և կայուն գործընկերությունը հնարավոր է միայն ինքնիշխանության նկատմամբ հարգանքի, հավասարության և մեր ժողովրդի կողմից վերապրած ցեղասպանության ու բռնությունների պատմական փորձի լիարժեք հաշվառման հիման վրա»:

Euromedia24-ի «Մեծ քննարկման» տաղավարում բանախոսները քննարկում են Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի վերջին հայտարարությունները, ադրբեջանցիների՝ Հայաստան վերադարձի հավանական սցենարները, դրա տնտեսական վնասներն ու վտանգները և այլ կարևորագույն հարցեր, որոնք տեղ են գտել մամուլում ու սոցիալական մեդիայում։

Հաղորդման բանախոսներն են «Դեմոկրատական այլընտրանք» կուսակցության նախագահ Սուրեն Սուրենյանցը, ռազմական փորձագետ Հայկ Նահապետյանը, «Հանուն սոցիալական արդարության» կուսակցության նախագահ Արման Ղուկասյանը, Ազգային ժողովի նախկին փոխնախագահ, տնտեսական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Միքայել Մելքումյանը։ Քննարկման մոդերատորն է «Ռեֆորմիստների կուսակցության» նախագահ Վահան Բաբայանը։

Վահան Բաբայանը, դիմելով ռազմական փորձագետ Հայկ Նահապետյանին, հարցնում է՝ արդյոք Ալիևը կարող է ընտրություններից հետո փոխել նախաստորագրված խաղաղության փաստաթղթի բովանդակությունը՝ պահանջելով որևէ պայման կատարել, որպեսզի ինքը համաձայնի ստորագրել՝ սպառնալով «երկաթե բռունցքով»։

Հայկ Նահապետյանը պատասխանում է՝ այդ պայմանները վաղուց են դրվել, և Նիկոլ Փաշինյանը համաձայնել է դրանց։ Պարզապես իմանալով, որ այդ զիջումները կարող են ներքաղաքական բախումների պատճառ լինել, ձգձգում է։ Կարևորը օդային միջանցքի հետևյալ ձևակերպումն է․ Ալիևը ասում է, որ իրենք են դա վերցրել՝ հավելելով, որ միջազգային իրավունքով դա իրենց հասնում էր, ուղղակի Հայաստանը չէր տվել, և իրենք վերցրել են։ Այստեղ վտանգը հետևյալն է․ Ալիևը ինչ էլ որ անում է, աշխատում է միջազգային խաղացողների զայրույթին չարժանանալ։ 

«Ալիևը ինչո՞ւ պատերազմի համար տարածաշրջանում շահեր ունեցող երկրների ճնշմանը չարժանացավ։ Որովհետև Նիկոլ Փաշինյանը 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Փաշինյանը Պրահայում Արցախը Ադրբեջանի մաս ճանաչեց, որով Ադրբեջանի նախագահին իրավունք տվեց իր տարածք հանդիսացող Արցախում իրականացնել ռազմական գործողություններ՝ հակաահաբեկչական շեշտադրումով։ Ալիևը օգտվեց ահաբեկչական խմբավորումների դեմ պայքարի միջազգային իրավունքից։ Այսպիսով՝ նա օդային տարածքը վերցրել է ուժով, բայց նա հիմնավորում էր, որ այդ օդային տարածքը իրենցն էր Ադրբեջանի երկու մասը միմյւանց կապելու իրավունքից ելնելով։ Եվ Ալիևի նշած ադրբեջանցի փախստականները միջազգային կոնվենցիայով իրավունքներ ունեն՝ վերադարձ, աշխատանք, տանի, անվտանգություն»,-ասում է Հայկ Նահապետյանը։

Նրա խոսքով՝ խաղաղության պայմանագիրը կնքվում է պատերազմող կողմերի միջև, և Ադրբեջանը կարող է պարտվող կողմից, այս դեպքում՝ Հայաստանից, ռազմական տուգանք՝ կոնտրիբուցիա պահանջել։ Ավելին, նա կարող է միջազգային հետախուզում և արտահանձնում պահանջել այն ՀՀ քաղաքացիների նկատմամբ, ովքեր պատճառ կարող էին լինել, իր բնորոշմամբ, 1988-1991 թվականներին 5000 ադրբեջանցիների անհետանալու համար։ Ալիևն այս ամենի համար հիմնվելու է միջազգային իրավունքի վրա՝ հավելելով, որ եթե այն չի գործում, ինքը ուժով է վերցնում։ 

«Փաշինյանը Ադրբեջանի թեկնածուն է, և մեր ժողովուրդը հունիսի 7-ին ընտրություններին մասնակցելիս՝ պետք է կողմնոշվի՝ Ադրբեջանի թեկնածուին է ձայն տալիս, թե՞ այդ թեկնածուի դեմ ցասնկացած այլ քաղաքական ուժի»,- հավելում է Հայկ Նահապետյանը։  

«Իշխանությունը «Թրամփի ուղու» վրա կառուցել է քարոզչական հնարք, որպեսզի փորձի հարց լուծել։ Ի՞նչ եք կարծում, նրանք վերլուծաբաններ չունե՞ն, որպեսզի հուշեն, որ կարող է ոչինչ չստացվել»,-հարցնում է քննարկման մոդերատոր Վահան Բաբայանը։

Հայկ Նահապետյանի խոսքով՝ տարածաշրջանում, վստահաբար, բալանսի փոփոխություն է տեղի ունենալու։ Եվ «Թրամփի ուղին» միայն այդ «արահետը» չի լինելու, այլ նաև Իրանի մի մասը։ Իսկ եթե ԱՄՆ-ն պարտվի, նա դուրս է գալու ոչ միայն Պարսից ծոցի երկրներից, այլ նաև նրա առջև պահանջ է դրվելու, որ այնտեղ ամերիկյան բազաներ չլինեն։ Այնպես որ, այդ ամերիկյան բազաները ոչ միայն անվտանգություն չեն ապահովում, այլ այդ երկրները ծախսում են իրենց ռեսուրսները, որ այդ բազաների տեխնիկան անվնաս մնա։ Այս համատեքստում, Միացյալ Նահանգները, ամենայն հավանականությամբ, դուրս են գալու նաև մեր տարածաշրջանից, և այդ «ուղի» կոչվածը ուղղակի զրոյացվելու է։  

«Այս պատերազմում ԱՄՆ-ի հաղթանակը քիչ հավանական է, և եթե Իրանը հաղթի, «Թրամփի ուղի» կոչվածը ընդհանրապես գոյություն չի ունենալու, և Իրանը նախանձախնդիր է լինելու իր բոլոր հարևանների հետ ունենալ այնպիսի հարաբերություններ, որ իր հարևանների տարածքում Միացյալ Նահանգները կամ ՆԱՏՕ-ն ներկա չլինեն»,- եզրափակում է Հայկ Նահապետյանը։

Մանրամասն՝ տեսանյութում։

Իրանի 20 միլիոն ադրբեջանցիներից պատկերացնո՞ւմ եք գան Սյունիք, դեմոգրաֆիան կարող է փոխվել

Այս տարածքով ոնց նայում ես՝ թուրքն է։ Սարի հետևը թուրքն է նստած։ Էն հատվածը, որ Սև լիճ են ասում, էդտեղ է։ Էս վերջերս էլ դեպքեր եղան, հրաձգություններ եղան, էնտեղից խփում էին դեպի Վերիշեն գյուղ, որը Գորիսին կպած է։

Euromedia24-ի եթերում, ցույց տալով մոտակա սարերը, հայտարարել է Գորիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու քահանա Տեր Ահարոնը՝ արձանագրելով՝ Սյունիքի ստրատեգիական բարձունքները հանձնվել են թուրքին․

«Եթե գնաք Կապան, Կապանի օդանավակայանի մյուս կողմում էլի թուրքն է։ Ընդամենը մի 100 մետր է հեռավորությունը։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ մի փոքր ֆորսմաժոր լինի, կարող են գալ, ճանապարհը փակել»,-մտահոգություն է հայտնում Տեր Ահարոնը՝ պատմելով՝ տարիներ առաջ դեպք է եղել՝ գիշերով մարդիկ իջել են ճանապարհ, մեքենայի վրա կրակել են։

Տեր Ահարոնը նաև բարձրաձայնում է այլազգիների ներթափանցման պայմաններում հնարավոր դեմոգրաֆիական խնդիրների մասին, որոնք հատկապես Սյունիքում ավելի սուր են․

«Ասում են՝ 20 միլիոն ադրբեջանցի կա, պատկերացնո՞ւմ եք՝ դրանցից թեկուզ մի մասը գա հասնի ստեղ, դեմոգրաֆիան կարող է փոխվել։

Մարդիկ նաև ասում են՝ տարբեր ազգերի մարդկանց են բերում՝ հնդիկներ, արաբներ։ Կասկածներ ունեն, որ դա կարող է ազդեցություն ունենալ երկրի դեմոգրաֆիայի վրա։

Կա նաև մտահոգություն, որ օդանավակայանում հեշտ վիզա ստանալու պայմաններում հնարավոր է՝ երկիր մտնեն մարդիկ, որոնց մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Ասում են՝ կարող են լինել նաև հանցագործներ։

Այսինքն՝ վտանգ չկա՞։ Իհարկե կա։ Մենք էլ ենք մտահոգ, մնում է՝ Աստծուն ապավինենք»,-ասում է Տեր Ահարոնը։

«Մեր առջևում Իշխանասարն է, պարզ երևում է, Թուրքերն էնտեղ դիրքավորվել են։ Ժողովուրդը քնում, արթնանում է՝ չգիտի՝ վաղը ի՞նչ կլինի։ Ալիևը ոչ Հայաստանի պատմություն գիտի, ոչ էլ Ադրբեջանի, իրա ապուպապերը հայկական հողից են սնվել, նույն քոչվոր թուրքերն են, որ եկել են մեր սարերում հաստատվել են, անասուն են պահել, հիմա ասում ենթե այստեղ են ապրել»։

Ահա այսպիսի անհանգստություններով է ամեն օր քնում ու արթնանում սահմանամերձ դարձած Սյունիքի բնակիչը։
«Ոչ Արևմտյան Ադրբեջանին»  շարժման  համակարգող Սուրեն Սուրենյանցը երկօրյա այցով Սյունիքում էր՝ լսելու քաղաքացիների անհանգստությունն ու մտահոգությունները։

Սոցիալական խնդիրների կողքին՝  սյունեցիները անհանգստացած էին անվտանգային հարցերով, ցույց էին տալիս իրենց սարերը և ասում՝ ահա, այստեղ պատերազմից հետո հաստատվել ու ամրացել են ադրբեջանցիները։

Քաղաքացիներին հատակես անհանգստացնում էր այն, որ պայմանավորված՝ Իրանում տիրող պայթյունավտանգ իրավիճակով, կարող է օտարազգիների անվերահսկելի հոսք սկսել  դեպի Սյունիք, այդ թվում՝ ադրբեջանցիներ և թուրքեր․
«Գյուղի ներքևում՝ Որոտանի հատվածում էլ  թուրքեր ու ադրբեջանցիներ են եկել, նրանք գիշերը թե սարով կմտնեն, թե այլ ճանապարհով, չենք կարող ասել։ Հեռուստատեսությամբ տեսնում ենք, եկել հասել են՝ Ամասիա, Գյումրի, անգամ Երևանում են շրջում, ազատ խոսում, դե թող Փաշինյանն էլ գնա Բաքու, Սումգայիթ, ազատ խոսի, կարող է՞։ Փաշինյանն ուզում  է մեր ժողովրդին վախի մթնոլորտում պահի, բայց ո՞վ է ինքը, մեր ժողովուրդը կոտրվող չէ»  ,-ասում է քաղաքացին։

Սյունեցի կինն էլ մտահոգություն է հայտնում,  որ անվտանգային խնդրի պատճառով այսօր շատ հաճախ գյուղացիները վախենում են  կենդանիներին տանել արոտավայր, քանի որ սահմանն արդեն այնքան մոտ է, որ կենդանիները փախչում են ու մտնում  Ադրբեջանի տարածք․
«Անասուններին պետք է տանել արոտավայր, բայց այսօր դրա հետ կապված որոշակի խնդիրներ կան։ Արոտավայրերի հասանելիությունը սահմանափակ է, և մարդիկ հաճախ դժվարանում են ապահովել անասունների խնամքը։ Այնուամենայնիվ, ներկայումս ընդհանուր լարվածություն կամ խուճապ չկա․ եթե նախկինում նման անհանգստություններ եղել են, հիմա դրանք զգալիորեն նվազել են։

Արտահոսքի կամ օտարերկրացիների ներկայության հետ կապված լուրջ խնդիրներ առայժմ չեն նկատվել։ Չնայած պատերազմից հետո շրջանառվում են խոսակցություններ, թե հնարավոր է տարածքում լինեն ադրբեջանցիներ կամ թուրքական ծագմամբ անձինք, բնակիչները նշում են, որ նման դեպքերի ակնհայտ դրսևորումներ չեն տեսել»,-ասում է բնակիչը։

Սյունիք այցի ընթացքում Ոչ Արևմտյան Ադրբեջանին»  շարժման  համակարգող Սուրեն Սուրենյանցը հանդիպել է նաև Գորիսի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու քահանա տեր Ահարոնի հետ՝ լսելու սյունեցիների անհանգստություններն ու լսելու հոգևորականի պատկերացումները՝ այս խնդիրների լուծման հետ կապված։

Արդեն Գորիսի հայտնի Զանգեր կոչվող հատվածում, որի դիմացի հատվածում ադրբեջանական ապօրինի ներխուժումից հետո հաստատված զինվորականներն են, Սուրենյանցը ներկայացրեց սյունեցիների փոխանցած մտահոգությունները։
Նրա խոսքով՝ գարնանային աշխատանքների մեկնարկին ընդառաջ պարզ է դառնում, որ շատ մարդիկ կրկին չեն կարողանալու զբաղվել գյուղատնտեսությամբ և անասնապահությամբ։ Սահմանամերձ գյուղերում լուրջ մտահոգություն կա նաև դպրոցների փակման վտանգի վերաբերյալ, ինչը կարող է հանգեցնել նրան, որ մարդիկ այլևս չկարողանան կապվել իրենց հողի ու տան հետ և ստիպված լինեն լքել բնակավայրերը, լավագույն դեպքում նրանք կտեղափոխվեն Գորիս կամ Երևան, իսկ գուցե նաև արտերկիր։

«Մարդկանց համար այսպես կոչված «խաղաղությունը», որի մասին խոսվում է իշխանությունների կողմից, ավելի շատ անորոշություն է ստեղծում, քան կայունություն։ Գրեթե բոլոր զրուցակիցները ցույց են տալիս շրջակա սարերը և նշում, թե որտեղ են տեղակայված ադրբեջանական զորքերը։ Նույնիսկ այն պահին, երբ մենք զրուցում ենք, գտնվում ենք դեպի Ստեփանակերտ տանող ճանապարհին գտնվող պատմական վայրում, որը տարիներ առաջ մարդաշատ էր, իսկ հիմա՝ զգալիորեն դատարկված ու պասիվ։

Սոցիալական խնդիրների մի ամբողջ փաթեթ կա։ Խոսվող բարեփոխումները՝ առողջապահական և այլ ոլորտներում, ըստ մարդկանց, չեն հասել Գորիս կամ չեն իրականացվել այնպես, ինչպես ներկայացվում է։ Բացի այդ, քաղաքացիների շրջանում առկա է վախ՝ իրենց տեսակետը հրապարակային արտահայտելու հարցում։ Նրանք մտահոգվում են հնարավոր ճնշումներից՝ նշելով, որ եթե անգամ ավելի պաշտպանված խավերի ներկայացուցիչներ են ենթարկվում հետապնդման, ապա սովորական քաղաքացին առավել ևս կարող է վախենալ»,-ասում է Սուրենյանցը ։

Նրա փոխանցմամբ՝ մյուս կարևոր անհանգստությունը կապված է Ադրբեջանի կողմից առաջ քաշվող «Արևմտյան Ադրբեջանի» խոսույթի հետ։ Մարդիկ մտահոգված են ադրբեջանցիների հնարավոր վերադարձի թեմայով, հատկապես այն պայմաններում, երբ չկա ստորագրված խաղաղության պայմանագիր և միջազգային հստակ երաշխիքներ։ Այս ամենը խորացնում է անվստահությունն ու թերահավատությունը՝ խաղաղության կայունության նկատմամբ

«Լարված իրավիճակ կա նաև Իրանի շուրջ զարգացումների պատճառով։ Քաղաքացիները մտավախություն ունեն, որ հնարավոր փախստականների հոսքը կարող է ստեղծել լրացուցիչ ռիսկեր, և այդ իրավիճակից կարող են օգտվել թշնամական ուժերը՝ նույնիսկ էթնիկ առումով վտանգավոր տարրերի ներթափանցման միջոցով։

Չնայած հույս ունեմ, որ թե’ ՌԴ սահմանապահ ծառայությունը, թե’ ՀՀ անվտանգության ծառայությունն ուշիուշով վերահսկում են իրավիճակը, բայց միեւնույնն է՝ մարդկանց մոտ ընդհանուր առմամբ բացակայում է ապահովության և բարեկեցության զգացումը, ինչի մասին հաճախ խոսվում է պաշտոնական մակարդակով» ,-ամփոփեց զրուցակիցը։
Մասնավոր զրույցներում սյունեցիները նաև մտահոգություն էին հայտնում նաև ԿԳՄՍ նախարարության որոշման հետ կապված, ըստ որի, օպտիմալացման անվան տակ Սյունիքում 50 դպրոց են նախատեսում փակել։

Ըստ սյունեցիների՝ սա կարող է հանգեցնել սահմանամերձ բնակավայրերի դատարկմանը, ինչն ավելի կթուլացնի անվտանգային համակարգը։

«Այս շաբաթ եվրահանձնակատար Մարտա Կոսը կայցելի Երևան: Հանձնակատարը ժամանում է ոչ միայն Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (CEPA) ճակատագիրը քննարկելու, այլև գնահատելու, թե որքանով է Երևանը պատրաստ ինտեգրվել Բրյուսելում, Վաշինգտոնում, Անկարայում և Բաքվում նախագծվող միջանցքներին, այդ թվում՝ հայտնի «Թրամփի երթուղուն»»,-այս մասին գրում է քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը:

«Ֆորմալ առումով Հայաստանը դեռևս թեկնածու չէ, այլ Արևելյան գործընկերության մշտական ​​գործընկեր: 2025 թվականին խորհրդարանն ընդունեց օրենք, որը հռչակում էր անդամակցության ուղին, իսկ 2026 թվականից ի վեր Արտաքին գործերի նախարարությունը դիվանագիտորեն խոսել է ինտեգրման ջանքերը մեծացնելու իր մտադրության մասին, սակայն դա հաստատող քիչ առարկայական կամ շոշափելի ապացույցներ կան:

Եթե մենք սթափ և ողջամիտ գնահատենք «Հայաստանի՝ ԵՄ-ին անդամակցելու ճանապարհի երկարությունը», քանի՞ տարի կպահանջվի, և ի՞նչ ջանքեր կպահանջվեն: Առանց պատրանքների՝ կասեմ, որ ներկայիս պայմաններում իրական անդամակցության ճանապարհը առնվազն 15-20 տարի է, և դա ենթադրում է շարունակական ներքին բարեփոխումներ, կայուն, եվրոպամետ կառավարություն, բարենպաստ արտաքին հանգամանքներ և ԵՄ-ի սեփական պատրաստակամությունը ընդլայնման համար: Նույնիսկ Բալթյան երկրները, որոնք այս ուղին ընտրել են այլ պատմական դարաշրջանում՝ տարբեր ռիսկերով և զգալիորեն ավելի կարճ ժամանակահատվածով, դրա վրա ծախսել են 10-12 տարի: Այսօրվա արագ փոփոխվող աշխարհում «իդեալական սցենարը» գործնականում անհասանելի է։

Սա կպահանջի դատական ​​համակարգի, պետական ​​կառավարման, մարդու իրավունքների, այդ թվում՝ բոլոր սեռերի և ազգությունների իրավունքների խորը բարեփոխումներ, եվրոպական ուղու շուրջ ամուր ներքին քաղաքական կոնսենսուս, անվտանգության բացթողումների վերացում և նվազագույն չափանիշներին համապատասխանող տնտեսական և դրամավարկային համակարգեր: Հաջորդը, անհրաժեշտ կլինի ստանալ պաշտոնական թեկնածուի կարգավիճակ, բացել բանակցային գլուխներ և համապատասխանեցնել ազգային օրենսդրությունը եվրոպական չափանիշներին, և սա ենթադրում է կանոնների և կարգավորումների տասնյակ հազարավոր էջեր, ինչը փոքր երկրի համար հսկայական բյուրոկրատական ​​և կադրային բեռ է։

Եվ այս ամենը տեղի է ունենում այն ​​ժամանակ, երբ «Թրամփի ճանապարհի» շուրջ մշակվում է բոլորովին այլ տրամաբանություն ոչ միայն Վաշինգտոնում և Բաքվում, այլև Թեհրանում: Հարկ է հիշել, որ Իրանը հետևողականորեն և վճռականորեն դեմ է արտահայտվել TRIPP-ին՝ այն համարելով իր սեփական տարանցիկ շահերի սպառնալիք և Իրանին Հարավային Կովկասի հետ կապից կտրելու փորձ: Երբ մեզ ասում են, որ այս միջանցքը, ենթադրաբար, Հայաստանի համար հնարավորություն է դառնալու «կամուրջ լինել» Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի միջև, Թեհրանը դա դիտարկում է՝ որպես քայլ դեպի Իրանի տարածքը շրջանցող այլընտրանքային ուղիներ ստեղծելու ուղղությամբ, ինչը Սյունիքը ավտոմատ կերպով վերածում է երրորդ կողմի խաղացողների միջև հակասական շահերի դաշտի, այլ ոչ թե երաշխավորված անվտանգության տարածքի:

Ես ուշի ուշով հետևում եմ՝ ինչ են գրում արևմտյան վերլուծական կենտրոնները: Եվ պետք է ասեմ. այնտեղ հայտնված տեղեկատվությունը վաղուց պետք է վերցներ նույնիսկ ամենաանմիտ սովորական մարդկանց աչքերի շղարշը: Բայց մեր իշխանությունները շարունակում են հեքիաթներ հյուսել Եվրոպային ինտեգրվելու մասին, մինչդեռ իրականությունը բոլորովին այլ է:

Վերցնենք «Ատլանտյան խորհուրդը»: 2026 թվականի հունվարի 20-ին «Ատլանտյան խորհուրդ» վերլուծական կենտրոնը հրապարակեց մի հոդված, որի վերնագիրն ինքնին խոսուն է. «Ինչպես կարող է Թրամփի հաղթանակը TRIPP նախագծով առաջ մղել ԱՄՆ շահերը Հարավային Կովկասում»։ Այստեղ ոչ մի խոսք չկա Հայաստանի շահերի մասին։ Հեղինակները այն ուղղակիորեն անվանում են «ամերիկյան զսպող գործոն», որը պետք է երաշխավորի կայունությունը։ Հարցն այն է, թե ում շահերին կծառայի այս զսպող գործոնը։ Ադրբեջանի ախորժակի՞ն։ Կամ, ընդհակառակը, որևէ հայկական դիմակայությա՞ն։

Արևմտյան փորձագետները այլևս նույնիսկ խոսքեր չեն խնայում։ 2023 թվականի նոյեմբերին «Եվրասիա» կենտրոնի ներկայացուցիչ Բրիաննա Թոդը հայտարարեց. «Հայաստանը «Թուրքական պետությունների կազմակերպության» բացակայող մասնիկն» է»։ Լսեք ձևակերպումները։ Նրանց համար մենք երեք հազար տարվա պատմություն ունեցող ինքնիշխան երկիր չենք, եզակի քրիստոնեական մշակույթի կրող չենք, այլ խորհրդավոր փազլի բացակայող մի կտորը, որը պետք է տեղադրվի ուրիշի խճանկարում պատկերն ամբողջացնելու համար։

Այս ֆոնին հատկապես ցինիկ են հնչում այն ​​​​հավաստիացումները, որ այս ամենը, ենթադրաբար, ծառայում է Հայաստանի ինքնիշխանության ամրապնդմանը»,-գրում է Սուրենյանցը։

https://euromedia24.com/hy/post/54483