Գործող իշխանությունները՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, համառորեն հերքում են «Արևմտյան Ադրբեջանի» մասին պաշտոնական Բաքվի տարածած թեզերը, փորձում ընդդիմությանը մեղադրել իբր ադրբեջանցիների՝ Հայաստան տեղափոխման մասին խոսույթի մեջ, մինչդեռ հենց նույն Ադրբեջանում լուրջ քայլեր են արվում «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեզը միջազգայնորեն հանրայնացնելու և առաջ մղելու համար։ Ադրբեջանական մի քանի լրատվամիջոցներ լուրեր են տարածում, որ 2026 թ․ հունիսի 18-19-ին Նախիջևանի Օրդուբադ քաղաքում տեղի է ունենալու «Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» համաժողով-փառատոնը։

Փառատոնի կազմակերպիչներն են Նախիջևանում Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչը, Կրթության և գիտության նախարարությունը, Նախիջևանի պետական համալսարանը և Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը։ Իրականում «Արևմտյան Ադրբեջանի» նարատիվը Ադրբեջանում վաղուց դարձել է պաշտոնական քարոզչության առանցքային թեմա։ Ալիևի վարչակազմը ձեռք չի քաշում այն առաջ մղելուց, ավելին՝ կեղծիքներ են տարածում, թե իբր 80-ականների վերջին Հայաստանից արտաքսվել է 300 հազարից ավելի ադրբեջանցի։ Վերջերս այդ հայտարարությունն արել էր նաև Ալիևի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը։

Ադրբեջանը նաև պնդում է, որ այդ մարդիկ պետք է վերադառնան Հայաստան, ինչը գոյաբանական լրջագույն սպառնալիք է ստեղծելու ողջ Հայաստանի Հանրապետության համար։ Փաշինյանի իշխանությունը Ադրբեջանին որևէ բառով չի պատասխանում, փոխարենը փորձում է ընդդիմությանը հեղինակազրկել, երբ ընդդիմությունը բացահայտ խոսում է հնարավոր վտանգների մասին, մինչդեռ հենց իշխանության գործը պետք է լիներ վտանգները չեզոքացնելը։ Փաստացի գործ ունենք մի իրավիճակի հետ, երբ Հայաստանի ղեկը գտնվում է ադրբեջանական խամաճիկի ձեռքում, և Փաշինյանին օր առաջ իշխանությունից հեռացնելը կենսական անհրաժեշտություն է Հայաստանի Հանրապետության համար։

Տաթև Բադալյան

Բաքվի բարբարոսական վարչախմբի քարոզչամեքենան տեղեկատվություն է տարածել, թե այդ վարչախմբի պետական կառույցների անմիջական ներգրավմամբ այս տարվա հունիսին Նախիջևանում կազմակերպվելու է, այսպես կոչված, «փառատոն-համաժողով» շինծու և հորինովի «Արևմտյան Ադրբեջան», իբր, «վերադարձ» կոչեցյալի վերաբերյալ․ գրել է իրանագետ Վարդան Ոսկանյանը։

«Մի կողմ թողնելով ամեն ինչ, տգիտության, ծավալապաշտության և հայատյացության այս հերթական «խրախճանքի» պաստառը, սակայն, ինքնին խոսուն է։

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում չկարողանալով գտնել, այսպես կոչված, «արևմտյան ադրբեջանցիների» թողած մշակութային հետքի որևէ խորհրդանիշ, քանզի այդպիսի նշանակալի հետք, ըստ էության, չի էլ կարող լինել, պաստառի վրա պատկերված են վաչկատուն ցեղերին բնորոշ թաղեվրանններ՝ «յուրդեր» միայն։

Սա է եղել հինավուրց քաղաքակրթական Հայաստանի սրբազան հողը գաղութացրած և այստեղ զրոյական մշակութային հետք թողած բարբարոսների «քաղաքակրթական» միակ ներդրումը՝ դրանց միայն ավեր և հետընթաց բերած ամոթալի ներկայության ողջ ժամանակահատվածի ընթացքում»,- գրել է նա։

Ինչպես ադրբեջանցիներն ու ոստիկանները կմտնեն ձեր տուն՝ այս ռեժիմի աջակցությամբ։

Մենք շարունակում ենք գլորվել անդունդը։ Այս տարվա հունիսին Նախիջևանի Օրդուբադ քաղաքում Ադրբեջանն անցկացնում է համաժողով՝ «Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» խորագրով։ Փառատոն-կոնգրեսի ադրբեջաներեն անվանումն է՝ «Qərbi Azərbaycana Qayıdış»:

Հայաստանի գերագույն հիպնոսիզատորը և նրա ռեժիմը սկսում են հիստերիկաբար գոռալ այս նախագծի հիշատակումից։ Ասում են, թե նման բան չկա, որ պաշտոնական Բաքուն նման ծրագրեր չունի։ Որ դա արվում է ներքին լսարանի համար՝ առանց Ադրբեջանի կառավարության մասնակցության։

Պատասխանում ենք։ Այս կոնգրեսը հովանավորվում է պաշտոնական Բաքվի կողմից։ Կազմակերպիչների թվում են՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցչի աշխատակազմը, Ադրբեջանի Հանրապետության գիտության և կրթության նախարարությունը, Նախիջևանի պետական համալսարանը, Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը (WAC / Qərbi Azərbaycan İcması)։

Սա՛ է պաշտոնական Բաքուն։

Ինչ վերաբերում է «ներքին լսարանին». 2025 թվականի դեկտեմբերին Ադրբեջանում կայացավ համաժողով՝ «Մշակութային ժառանգություն և վերադարձի իրավունք. Հայաստանից վտարված ադրբեջանցիների մշակութային ժառանգության վերականգնումը» խորագրով։ Համաժողովին ներկա էր 100 օտարերկրյա հյուր՝ 60 երկրից։

Սա միջազգային լսարան է, այլ ոչ թե ներքին։

Արևմտյան Ադրբեջանի թեմայով հերթական համաժողովում փակցվել է քարտեզ. Հայաստանից մնում է Սևանի արևմտյան ափը, Երևանն ու Էջմիածինը։ Առայժմ այսպես է, իսկ հետո կուլ կտրվի նաև վերջին պատառը։

Այսպես էլ մենք կարթնանանք մի գեղեցիկ առավոտ։ Դուռը կթակեն այս ռեժիմի ոստիկանները կամ հատուկ ջոկատայինները և մեզ կխնդրեն ազատել մեր տունը, որտեղ պետք է բնակեցվեն ադրբեջանցիները։

Մենք ունենք երկու շաբաթ սա կանխելու համար։ Եթե կարող եք, խոսե՛ք ձեր բարեկամների ու ընկերների հետ, այն մարդկանց հետ, ում դեռ հնարավոր է հանել հիպնոսից, համոզել դուրս գալ այս աղանդից։ Մի՛ հայհոյեք նրանց, մի՛ գոռացեք նրանց վրա, հասկացե՛ք, որ այդ մարդիկ գտնվում են հիպնոսի տակ, աղանդավոր-հիպնոսիզատորի իշխանության տակ։

Համոզե՛ք նրանց չհանձնել Հայաստանը։

Եվ անպայման գնացե՛ք ընտրությունների։

Արթուր Խաչիկյան, ԱՄՆ Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքագիտության դոկտոր

Լրագրող Ոսկան Սարգսյանի ֆեյսբուքյան գրառումը․ «Նիկոլ Փաշինյանը հանձնելիք հողերի մասին քաղաքացու հարցին ի պատասխան՝ Բարխուդարլի, Խեյրիմլի ասելով՝ անոնս արեց 4 նախկին անկլավների հանձնումը Ադրբեջանին։ Հիմա նա հայտարարել է․ «Էստեղ եղել են պետություններ, բայց ոչ հայկական, նախկինում Հայաստանում երբեք 90 տոկոս հայ չի եղել»։ Նրա ասածը «նիկոլերենից» թարգմանեմ, Փաշինյանն ասում է, որ իր իշխանության վերընտրվելու դեպքում 300 հազար ադրբեջանցիներ «վերադառնալու են Արևմտյան Ադրբեջան», ոնց որ նախկինում Հայաստանում 90 տոկոս հայ չի եղել, ադրբեջանցիների գալով էլ այստեղ 90 տոկոս հայ չի լինի։ Ասել եմ ու նորից եմ ասում, ով քվեարկում է Նիկոլ Փաշինյանի, ՔՊ-ի օգտին, քվեարկում է Իլհամ Ալիևի օգտին, Հայաստանը Արևմտյան Ադրբեջան դարձնելու օգտին»։

Ադրբեջանում հարկադիր տեղահանվածների համար նախատեսված էին որոշակի պետական արտոնություններ։ Այս մասին հայտարարել է Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը։

«Ադրբեջանի կառավարության հիմնական նպատակն էր ապահովել նրանց անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձը իրենց տներ: Չնայած այդ ժամանակաշրջանի ծանր պայմաններին, Ադրբեջանի կառավարությունը փախստականների և հարկադիր տեղահանվածների համար կառուցել է 300 հազար տուն և բնակարան, որպեսզի մարդիկ կարողանան ապրել նորմալ պայմաններում: Կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր լեզու ունի այսպիսի արտահայտություն. Անկախ նրանից ՝ դա մեծ է, թե փոքր, մարդու համար սեփական տունը նրա ամրոցն է։ Առաջնորդվելով այս փիլիսոփայությամբ՝ մենք տեղահանվածներին ապահովել ենք ապրելու պայմաններով։

Սակայն նրանց գլխավոր ցանկությունը, միևնույն է, տուն վերադառնալն էր։ Մինչդեռ հարկադիր տեղահանվածների տեղակայման հետ կապված խնդիրներն էլ ավելի էին բարդանում։ Քանի որ Ադրբեջան են ժամանել նաև Հայաստանից վտարված 300 հազար էթնիկ ադրբեջանցի փախստականներ»,-ընդգծել է Հիքմեթ Հաջիևը։

Հաջիրը նշել է, որ այժմ հակամարտությունը ետեւում է մնացել, եւ Ադրբեջանը բախվել է նոր իրողությունների։

Մինչ Հայաստանում շարունակում է նախընտրական քարոզարշավը, Ադրբեջանում շատ ակտիվորեն շարունակվում է Հայաստանի Հանրապետության դեմ մշակված զավթողական հայեցակարգի բուռն քարոզչությունը։ Ինչպես գիտենք, իշխող ուժն իր կարգախոսն է դարձրել «խաղաղություն» շատ կարևոր բառը՝ կողքին դնելով սիրտ պատկերող նշանը։ Անխոս, դա հեգնանք ու ծաղր է բոլոր այն մարդկանց հանդեպ, որոնք ունեն հիշողություն և տրամաբանություն՝ իշխող ուժի ղեկավարման ութ տարիների ընթացքում տեղի ունեցած երեք աղետաբեր պատերազմներն ու Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտումը չմոռանալու համար։ Ինչևէ, համարենք՝ իրոք ձգտում են խաղաղության, և եկեք վերադառնանք այն պարզ ու հայտնի իրողությանը, որ ինչպես տանգոն մենակ չեն պարում, այնպես էլ խաղաղությունը միակողմանի չի կարող կառուցվել։ Իսկ մեր հարևան պետությունը, մեղմ ասած, այնքան էլ խաղաղության չի պատրաստվում։ Ես բազմիցս տարբեր հոդվածներով անդրադարձել եմ «Արևմտյան Ադրբեջան» կոչվող շատ վտանգավոր զավթողական հայեցակարգին, որը շրջանառության մեջ է դրվել հենց Իլհամ Ալիևի կողմից՝ 2022 թվականի դեկտեմբերի 24-ից ի վեր։ Այդ օրվանից անցել է 3 տարի, 4 ամիս և 24 օր (18.05.2026)։ Այս ընթացքում ՀՀ «խաղաղասեր» իշխանությունը ոչ մի գործնական քայլ չի ձեռնարկել այս զավթողական հայեցակարգը պատշաճ ուսումնասիրության ենթարկելու, դրա ռիսկերը հասկանալու, դրանք միջազգային գործընկերներին ներկայացնելու և այս աճող ռիսկը չեզոքացնելու ուղղությամբ գործնական քայլեր ձեռնարկելու համար։ Փոխարենը, իշխանության որոշ ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Նիկոլ Փաշինյանը, արել են հայտարարություններ, որոնք փաստացի «նորմալ» են դարձնում նման հայեցակարգի առկայությունը։

«Փաստ» թերթը գրում է. «2026 թվականի սկզբից Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը նոր թափով առաջ է մղում, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարախոսությունը։ Առաջին հայացքից այն ներկայացվում է որպես «վերադարձի իրավունք», «մարդու իրավունքների» կամ «պատմական արդարության» հարց, սակայն բովանդակությամբ սա Հայաստանի Հանրապետության տարածքի նկատմամբ երկարաժամկետ քաղաքական ճնշման հստակ գործիք է։

Ալիևի խոսույթում Հայաստանը կրկին ու կրկին ներկայացվում է որպես «պատմական ադրբեջանական տարածք»։ Այս մոտեցումը պատահական բառախաղ չէ։ Երբ պետության ղեկավարը մեկ այլ պետության տարածքը նկարագրում է այլ անունով, երբ Սյունիքի մասին խոսելիս օգտագործվում է «Արևմտյան Զանգեզուր» ձևակերպումը, իսկ Հայաստանի տարածքի վերաբերյալ՝ «Արևմտյան Ադրբեջան», դա այլևս դուրս է նույնիսկ կեղծ «պատմագիտական» քննարկումից։ Դա քաղաքական պահանջի նախապատրաստում է։

Բաքուն փորձում է այս վտանգավոր օրակարգը փաթեթավորել խաղաղ բառապաշարով։ Խոսվում է «խաղաղ վերադարձի», «տեղահանվածների իրավունքների», «մշակութային ժառանգության» մասին։ Սակայն այդ ձևակերպումների ներքո ձևավորվում է մի գաղափարական համակարգ, որի նպատակն է Հայաստանի նկատմամբ մշտական ճնշում պահել անգամ Ղարաբաղյան հակամարտության ավարտից հետո։

Ադրբեջանը այս թեման չի թողել միայն հայտարարությունների մակարդակում։ Ստեղծվել և պետական աջակցություն է ստանում, այսպես կոչված, «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը»։ Թեման ներմուծվում է կրթական, մշակութային, քարոզչական և մեդիա հարթակներ։

Այսինքն՝ խոսքը ոչ թե մեկ-երկու ելույթի, այլ պետականորեն կառուցվող քաղաքական գծի մասին է։ Առավել վտանգավորն այն է, որ Ալիևը փորձում է այս օրակարգը կապել տարածաշրջանային հաղորդակցությունների թեմայի հետ։

«Զանգեզուրի» և «Արևմտյան Զանգեզուրի» շարունակական շրջանառությունը ցույց է տալիս, որ Բաքուն Սյունիքի նկատմամբ ճնշումը պահում է ոչ միայն քարոզչական, այլև բանակցային դաշտում։

Այս պայմաններում Հայաստանի համար ամենավտանգավոր սխալը կլինի խնդիրը երկրորդական համարելը։

Մինչդեռ Հայաստանի իշխանությունների արձագանքը հաճախ մնում է անորոշ, ուշացած և «ցրողական»։ Նիկոլ Փաշինյանը, որը պարտավոր է հստակ պատասխանել՝ արդյոք Հայաստանի տարածքում ադրբեջանցիների զանգվածային բնակեցման որևէ օրակարգ գոյություն ունի՞, նախընտրում է խուսափել ուղիղ ձևակերպումներից։ Սա այն հարցը չէ, որի շուրջ կարելի է խոսել ընդհանուր բառերով կամ թեման շեղել այլ ուղղությամբ։

Եթե Ալիևը խոսում է «արևմտյան ադրբեջանցիների վերադարձի» մասին, եթե ադրբեջանական քարոզչամեքենան շրջանառում է Հայաստանի տարբեր բնակավայրերի նկատմամբ պատմական հավակնությունների թեզեր, ապա Հայաստանի իշխանությունը պետք է շատ հստակ ասի՝ Հայաստանի Հանրապետությունը չի ընդունում որևէ օրակարգ, որը կարող է հանգեցնել Հայաստանի տարածքային, ժողովրդագրական կամ անվտանգային հավասարակշռության խախտման։

Հակառակ դեպքում լռությունը, խուսափողական պատասխանները և մշուշոտ ձևակերպումները հասարակության մեջ ստեղծում են հիմնավոր կասկած, որ իշխանությունը պատրաստ է քննարկման դնել անգամ այնպիսի հարցեր, որոնք ուղղակիորեն առնչվում են Հայաստանի ինքնիշխանությանը։ Իսկ երբ խոսվում է հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիների հնարավոր «վերադարձի» կամ բնակեցման մասին, սա այլևս միայն դիվանագիտական թեմա չէ։ Սա ազգային անվտանգության հարց է։

Ադրբեջանի այս քաղաքականությունը պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին հայտարարությունների, այլ ամբողջական ռազմավարության շրջանակում։ Նախ՝ ստեղծվում է պատմական նարատիվը, հետո ձևավորվում է «իրավունքի» լեզուն, ապա այդ թեման մտնում է միջազգային հարթակներ, իսկ վերջում վերածվում է բանակցային պահանջի։ Այդ ճանապարհը Բաքուն արդեն անցել է այլ ուղղություններով, և Հայաստանը իրավունք չունի կրկին ուշանալ։

«Արևմտյան Ադրբեջան» կոչվող թեզը Հայաստանի դեմ նոր ագրեսիայի գաղափարական նախապատրաստում է։ Այն կարող է չսկսվել կրակոցով, բայց սկսվում է բառերով, քարտեզներով, դասագրքերով, պաշտոնական ելույթներով և միջազգային լսարանին ուղղված քարոզչությամբ։ Իսկ նման գործընթացներին չպատասխանելը ոչ թե խաղաղասիրություն է, այլ վտանգավոր անպատասխանատվություն։

Հայաստանի իշխանությունը պետք է դադարեցնի երկիմաստությունը և հստակ հայտարարի՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում «Արևմտյան Ադրբեջան» գոյություն չունի, իսկ Հայաստանի ժողովրդագրական և տարածքային անվտանգությունը չի կարող լինել որևէ բանակցության առարկա»:

Մանրամասն՝ թերթի այսօրվա համարում։

Հաշվի առնելով, որ հարևան հանրապետությունում շարունակվում են «Արևմտյան Ադրբեջան» (այսինքն՝ մեզ մոտ՝ Հայաստան) վերադառնալու թեմայով համաժողովները, և որ Ալիևը պաշտոնապես պահանջել է հայկական ռեժիմից տրամադրել 300 հազար ադրբեջանցիների վերադարձի հստակ ժամկետ, ինչպես նաև հիմնվելով այն փաստի վրա, որ չի եղել Ալիևի որևէ հրաման, որը Հայաստանում նրա դեսպանը չկատարի՝ տրամաբանական կլիներ հարց տալ. իսկ կոնկրետ ո՞ւր են վերադառնալու ադրբեջանցիները։

Եթե վերցնենք միայն նախնական թիվը՝ 300 հազար (իսկ ոմանք ասում են, որ իրենց սերունդների հետ միասին նրանք հիմա 1 միլիոն են), և հաշվի առնենք, որ Հայաստանում միջին վիճակագրական գյուղն ունի 1000 բնակիչ, դա նշանակում է, որ մենք պետք է ազատենք մոտ 300 գյուղ։ Վերցնենք այս թվի 1/3-ը՝ 100 գյուղ։ Ո՞ր գյուղերն են վերադառնալու ադրբեջանցիները։

Տրամաբանական է ենթադրել, որ, ամենայն հավանականությամբ, այն շրջաններ, որտեղ նրանք ապրում էին մինչև 1988 թվականին Հայաստանից իրենց ելքը։ Ահա Հայաստանի ադրբեջանաբնակ գյուղերի քարտեզը մինչև 1988 թվականը։

Ադրբեջանցիները հատկապես կոմպակտ բնակվում էին Սևանա լճից արևելք ընկած հատվածում և Սյունիքում՝ Կապան – Գեղի հատվածում։ Այս երկու շրջաններում, ամենայն հավանականությամբ, կառաջանա ադրբեջանական բնակչության կոմպակտ բնակեցման տարածք։ Ալիևը խոսում է հենց Սևանի արևելյան ափի մասին։ Եվ ամենատրամաբանականն այն է, որ հենց Կապանի և Գեղիի հատվածում այդ գյուղերը Նախիջևանը կմիացնեն Ադրբեջանին։ Իսկ հետո հարևանների մոտ օրինական հարցեր կառաջանան. ինչո՞ւ պետք է ադրբեջանական գյուղերն իրենց հայրենակիցներից կտրված լինեն բոլշևիկների կողմից անարդարացիորեն գծված Հայաստանի սահմանով։ Եվ այդ անարդարությունն արագ կուղղեն։

Մի՛ հավատացեք ինձ, մի՛ հավատացեք ոչ մեկին։ Նայե՛ք քարտեզին և նայե՛ք փաստերին։ Չի եղել Ալիևի այնպիսի հրաման, որը նրա դեսպանը չկատարի։ Նա հաստատ կկատարի։ Իսկ նրանք պահանջում են վերադարձ Հայաստան և արդեն ձևավորել են Հայաստանի ադրբեջանական համայնքի ղեկավարություն։

Նայե՛ք քարտեզին։ Անջատե՛ք 1-ին ալիքը, դո՛ւրս եկեք հիպնոսից։ Մտածե՛ք, բարեկամներ, մտածե՛ք։

Մեզ կարող է փրկել միայն ձեր բանականությունը։ Մենք ունենք 3 շաբաթ։

Արթուր Խաչիկյան, ԱՄՆ Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքագիտության դոկտորուր Խաչիկյան, քաղաքագետ