24News-ի տեղեկություններով, նախորդ շաբաթ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի նիստին քննարկվել է հարց, որ նախապես ընդգրկված չի եղել օրակարգում։ Հիշեցնենք, որ նիստից մի քանի օր առաջ ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնից հեռացել էր Աշոտ Մելքոնյանը, ով հայտնի է Արցախի հիմնախնդրի և պատմության նենգափոխման հարցերում իշխանությունների գործողությունների նկատմամբ սուր քննադատությամբ։

Մեր զրուցակիցն ուշագրավ մանրամասներ հայտնեց տեղի ունեցած նիստի ընթացքից. «Տնօրենի պարտականությունները ժամանակավորապես կատարող նշանակված Համո Սուքիասյանը, ով երկար տարիներ աշխատում է նաև Անվտանգության խորհրդում, նիստի վերջում օրակարգ բերեց Կադաստրի կոմիտեի կողմից պարտադրված նախագիծ և նշեց կոնկրետ անուններ, որ, իր խոսքով, «վերևից են ասված», թե մասնավորապես ովքեր պիտի կազմեն Հայաստանի բնակավայրերի կադաստրային թվային քարտեզը, որտեղ նշված են լինելու բնակավայրերի նաև հին անունները և թե «ովքեր են այնտեղ նախկինում ապրել»։

Նիստին ներկա բազմափորձ պատմաբանների մի մասը միանգամից գլխի է ընկել. թե խոսքն ինչի մասին է և Կադաստրի նախագիծը ընդունել է մեծ մտահոգությամբ, քանի որ նրանք այս նախագծի հետևում տեսել են Ադրբեջանի նախագահի բազմիցս շահարկվող այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջան» ծրագրի ականջները։

Մեր զրուցակիցը տեղեկացրեց նաև, թե ինչ վերջաբան է ստացել նիստին բերված նախագծի ընդունման հարցը «Պատմաբանների կոպիտ արձագանքից հետո Համո Սուքիասյանը փորձել է շահագրգռել նրանց խոստումներով, թե իբր բացի նշված անուններից ուրիշ պատմաբանների համար էլ «փող կբերի» Կադաստրի կոմիտեից, բայց նախագիծն այդպես էլ հաստատել չի հաջողվել գիտխորհրդի կողմից»։

Փետրվարի 28-ը օրացույցում ամրագրված է որպես Ադրբեջանի կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանական գործողությունների զոհերի հիշատակի օր։ Այդ ողբերգական իրադարձությունների հիշողությունը տարիներ անց էլ շարունակում է միավորել հազարավոր մարդկանց՝ հիշեցնելով պատմության ցավոտ էջերի մասին և արդարության պահանջը պահելով կենդանի։

Այսօր՝ փետրվարի 28-ին, ժամը 12։00-ին, սումգայիթյան ջարդերից փրկվածներն ու նրանց ընտանիքների անդամները հավաքվել էին Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում՝ խաչքարերի մոտ։ Լուռ ու խոնարհ մթնոլորտում մարդիկ ծաղիկներ էին խոնարհում՝ հարգանքի տուրք մատուցելով անմեղ զոհերի հիշատակին։ Հուշահամալիրում տիրում էր խորին լռություն, որը խոսում էր ավելի բարձր, քան ցանկացած բառ։

Մասնակիցների թվում էր նաև «Դեմոկրատական այլընտրանք» կուսակցության նախագահ, «Ոչ Արևմտյան Ադրբեջանին» շարժման համակարգող Սուրեն Սուրենյանցը և շարժման այլ անդամներ ևս ծաղիկներ խոնարհեցին զոհերի հիշատակին։
Սուրեն Սուրենյանցն իր խոսքում ընդգծում է՝ չկայացած խաղաղությունը որպես արդեն գոյություն ունեցող իրականություն ներկայացնելը վտանգավոր մանիպուլյացիա է, որը չի կարող փոխարինել իրական անվտանգությանը և կայունությանը։

«Սումգայիթի ջարդերը բացահայտեցին Ադրբեջանի իրական մտադրությունները։ Այն ժամանակ սկսվել էր ազգային զարթոնքի մի լուսավոր շարժում, որի հիմնական նպատակը Արցախի ժողովրդի իրավունքների պաշտպանությունն ու Հայաստանի հետ վերամիավորումն էր։ Սակայն Ադրբեջանը այդ շարժմանը պատասխանեց ոչ թե երկխոսությամբ, այլ բռնությամբ և վայրագությամբ։ 1988 թվականի այս օրերին տեղի ունեցածը դասական օրինակ էր՝ էթնիկ պատկանելության հիմքով իրականացված զանգվածային սպանությունների։

Միջազգային իրավունքի և ՄԱԿ-ի հիմնարար կոնվենցիաների համաձայն՝ նման գործողությունները համապատասխանում են ցեղասպանության բնորոշմանը։ Սա պետք է հստակ արձանագրել որպես պատմական ճշմարտություն։

Սակայն հարցը միայն պատմական գնահատականը չէ․ այն շատ ավելի խորքային է։ Իրական խաղաղությունը կարող է հաստատվել միայն այն դեպքում, երբ այն լինի երաշխավորված և ինստիտուցիոնալ՝ միջազգային մեխանիզմներով ամրագրված։ Միայն այդ դեպքում ժողովուրդները ժամանակի ընթացքում կկարողանան ադապտացվել նոր իրականությանը»,-ասում է Սուրենյանցը՝ հավելելով, որ այսօր նման խաղաղություն գոյություն չունի, իսկ յդ պայմաններում անհասկանալի է խոսել հասարակությունների հաշտեցման կամ նոր իրավիճակին հարմարվելու մասին։ 
«Մինչ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը շարունակաբար խոսում է «անշրջելի խաղաղության» մասին, Ադրբեջանում միաժամանակ նշվում էր այսպես կոչված «Խոջալուի ցեղասպանության» տարելիցը՝ փորձելով միջազգային հանրությանը ներկայացնել սեփական նարատիվը։

Իլհամ Ալիևը իր ելույթում բազմիցս Հայաստանը անվանեց «թշնամի պետություն»։ Սա վկայում է, որ ոչ Ադրբեջանի իշխանությունների խոսույթն է փոխվել, ոչ էլ պետական քարոզչությունը։ Ավելին՝ շարունակվում են նաև «վերադարձի» կոնցեպտի մասին հայտարարությունները։

Ուստի իրական խաղաղությունը նախ պետք է ձևավորվի քաղաքական և անվտանգային հստակ հիմքերի վրա, որպեսզի միայն տարիների ու տասնամյակների ընթացքում հասարակությունները կարողանան հարմարվել այդ իրականությանը։ Չեղած խաղաղության պայմաններում հանրային տրամադրությունները փոխել հնարավոր չէ, որքան էլ դրա մասին օրական բազմիցս խոսվի։

Խաղաղությունը ցանկություն կամ հռչակագիր չէ։ Խաղաղությունը ուժերի հավասարակշռություն է, միջազգային միջնորդների երաշխիքներ, վերահսկողական մեխանիզմներ և իրական անվտանգային համակարգ։ Այն ոչ մեկի անձնական իղձը չէ և ոչ էլ որևէ ղեկավարի «ողորմածության» արդյունք։ Սա պարզ ճշմարտություն է, որը միջազգային հարաբերություններում հայտնի է բոլորին»,-նշում է նա։

Փետրվարի 28-ը կրկին հիշեցրեց, որ պատմությունը չի ավարտվում հիշողությամբ միայն․ այն շարունակվում է արդարության ձգտմամբ և ազգային արժանապատվության պահպանմամբ։

«Ոչ Արեւմտյան Ադրբեջանին» հանրային շարժումը մեծ արձագանք է ստացել, մեր շատ հայրենակիցներ են դիմել են և փորձում են հասկանալ՝  շարժման հետագա անելիքները որո՞նք են լինելու։
 

Դա հայտարարել է շարժման համակարգող, «Դեմոկրատական այլընտրանք» կուսակցության նախագահ Սուրեն Սուրենյանցը՝ հավելելով՝ «Հանրային բավարար արձագանք կա, ուղղակի պետք է որշենք՝ ակցիաներն ինչպիսի՞ դրսևորմամբ պետք է անցկացնենք, դրանից հետո հասարակության ներգրավման հարցը պետք է քննարկենք»։

Սուրենյանցը ընդգծում է՝ միջազգային լրատվամիջոցները ևս ակտիվորեն անդրադառնում են  «Ոչ Արեւմտյան Ադրբեջանին» հանրային շարժմանը և դրա օրակարգին․

«Միջազգային հանրությանը հետաքրքրում է  շարժումը, քանի որ սա ուղղակի կապ ունի հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման հետ։ Չնայած շարունակական պնդումներին, թե խաղաղություն է հաստատվել, ակնհայտ է, որ խաղաղություն չկա, այդ պատճառով մարդիկ փորձում են հասկանալ՝ ինչո՞ւ ենք անհանգստացած այս օրակարգով»,-ասաց Սուրենյանցը։

Նշենք նաև, որ այսօր՝ փետրվարի 27-ին, «Ոչ Արևմտյան Ադրբեջանին» շարժումը հստակ պահանջներ է ներկայացրել Եվրոպայի խորհրդի Երևանի գրասենյակին։
 

Սուրենյանցը նշում է՝ նամակների արձագանի համար ողջամիտ ժամկետ ընդում են օրենսդրությամբ սահմանված 30 օրը։