ԱՏԵԼՈւԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐՀԱՄԱՐՀԱՆՔԻ ԼԵԶՈւՆ՝ «ԽԱՂԱՂՈւԹՅԱՆ» ՄԱՍԻՆ ԶՐՈւՅՑՆԵՐՈւՄ

Անցած շաբաթ հարևան Ադրբեջանի լրատվամիջոցները մեծ ուշադրություն էին սևեռել միանգամից երեք թեմաների, որոնք ուղղակիորեն առնչվում են Հայաստանին ու հայերին։ Հրապարակումները, որոնք նվիրված էին «1918 թվականի մարտի 31-ի ցեղասպանությանը» և 2016 թվականի, այսպես կոչված, Ապրիլյան մարտերի տասնամյակին, խիտ հագեցած էին հակահայկական ամենակոշտ նարատիվներով։ Պարադոքսալ կերպով՝ դրանց կողքին տեղ էին գտել բաքվեցի փորձագետների հեգնական-բարյացակամ դատողությունները Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության «դրական ձեռքբերումների» մասին։

«ՑԵՂԱՍՊԱՆՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ՄՐՑԱՎԱԶՔ»՝ ՄԵԿ ՄԱՍՆԱԿՑՈՎ

«Ադրբեջանցիների ցեղասպանության օրը» Ադրբեջանում նշվում է ամեն տարի՝ սկսած 1998 թվականի մարտի 31-ից։ Հերթական նման «տարելիցից» հինգ օր առաջ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ կոչ էր անում խաղաղությամբ հետաքրքրված կողմերին՝ դադարեցնել փոխադարձ մեղադրանքները. «Ցեղասպանությունների այս մրցավազքը պետք է կանգ առնի։ Մեր տարածաշրջանում բոլորը բոլորին մեղադրում են ցեղասպանության մեջ»։ Հիշեցնենք, որ հենց Հայաստանում Հայոց ցեղասպանության թեման այժմ կառավարության կողմից մեկնաբանվում է որպես «անժամանակ» ու «անտեղի», իսկ այս թեմայով ցանկացած խոսակցություն ու քննարկում որակվում է որպես «պատերազմի հրահրում»։ Ցեղասպանության թանգարանի տնօրեն Էդիտա Գզոյանը ստիպված էր եղել աշխատանքից ազատման դիմում գրել միայն այն պատճառով, որ էքսկուրսիա էր անցկացրել ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի համար ու նրան Արցախի մասին գիրք էր նվիրել։

Ստիպված ենք փաստել, որ հայաստանյան վարչապետի այս բոլոր կոչերն ու նախկինում արված «ընդառաջ քայլերը» ադրբեջանական կողմից ցուցադրաբար անտեսվեցին։ Ավելին՝ ադրբեջանական պետական ու մերձպետական լրատվամիջոցներում հակահայկական հիստերիայի մեդիա «ներարկումը» Երևանից հնչող հերթական խաղաղասիրական կոչերից հետո ավելի ուժեղ ստացվեց, քան նախորդ տարիներին։

Հրապարակումների ընդհանուր ուղղվածությունը սահմանեց Ադրբեջանի պաշտոնական պետական լրատվական գործակալությունը՝ azertag.az-ը։ Դրա ձևակերպումները «տարընկալումների» համար որևէ տեղ չեն թողնում։ «Ձգտելով իրականացնել «մեծ Հայաստանի» գաղափարը՝ հարևան ժողովուրդների հողերի օկուպացիայի միջոցով, հայերն ամբողջ պատմության ընթացքում էթնիկ զտումներ, տեղահանություններ ու ցեղասպանություն են իրականացրել մեր հայրենակիցների նկատմամբ»․ ահա այս խոսքերով է պաշտոնական Բաքվի խոսափողն սկսում իր հոդվածը։

Իսկ նյութն ավարտվում է այսպես. «Ամբողջ պատմության ընթացքում մեր ժողովրդի դեմ հայերի կատարած բոլոր հանցագործությունների պատասխանը տրվեց Հայրենական պատերազմում, որն սկսվեց 2020 թվականի սեպտեմբերին ու տևեց 44 օր։ Ավելի քան երկու դար տևած այն վայրագությունների վրեժը, որոնք կատարել են պատրանքային «մեծ Հայաստանի» մասին երազող հայերը, մեր շեհիդների վրեժը լուծվեց մարտի դաշտում՝ հաղթանակած Գերագույն գլխավոր հրամանատար Իլհամ Ալիևի ղեկավարությամբ»։

ԲԱՔՈւՆ ԽՈՍՈւՄ Է ՈՉ ԹԵ ԿԱՅՈւՆ ԵՎ ՀԱՎԱՍԱՐԱԶՈՐ ԽԱՂԱՂՈւԹ  ՅԱՆ, ԱՅԼ՝ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԳԵՐԻՇԽՈՂ ԴԻՐՔԻ ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ, ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ Ու ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՄԱՐ «ԱՐԺԱՆԻ ՊԱՏԺԻ» ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐԻ «ՄԵԾ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ» ՄԱՍԻՆ։

Ինչպես տեսնում ենք, ադրբեջանական պաշտոնական լրատվամիջոցների հրապարակումներում չկա «խաղաղության հռետորաբանության» նշույլ անգամ՝ նույնիսկ հեռավոր անցյալի վերաբերյալ։ Ընդհակառակը, հետևողականորեն առաջ է մղվում դրա ուղղակի ու կոշտ կապը վերջին իրադարձությունների ու հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ներկա վիճակի հետ։ Դրանց մոտ ապագան դիտարկվում է ոչ թե «խաղաղության», «համագործակցության» և «թշնամական նարատիվներից հրաժարվելու» միջոցով, այլ բացառապես Բաքվի ինչ-որ «արդարացի», «պատմականորեն հիմնավորված» և «ռազմական ուժով ամրապնդված» պահանջների պրիզմայով, որոնք հայկական կողմը պարտավոր է անվերապահորեն կատարել։

«ՄԵԾ ՎԵՐԱԴԱՐՁ ՀԱՅԱՍՏԱՆ»

«Պատմական հավակնությունների միջոցով՝ դեպի նոր պահանջներ» նույնատիպ տրամաբանությամբ էր զարգանում նաև անցնող շաբաթների ընթացքում ադրբեջանական ԶԼՄ-ների համար կարևոր մեկ այլ թեմա՝ 2016 թվականի, այսպես կոչված, Ապրիլյան մարտերի տասնամյակը։

Կառավարական 1news.az կայքը դրանք նկարագրում է հետևյալ արտահայտություններով. «Հայաստանի ջախջախիչ պարտությունը փոշիացրեց հայության կողմից տարիներով սերմանվող կարծրատիպը՝ իբր հայկական բանակի «անպարտելիության» մասին, և ցույց տվեց հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում «սառեցված» տերմինի ողջ կեղծիքը … Այդ պարտությունը ցնցեց Հայաստանը, պառակտեց հայ հասարակությունն ու խորը ճեղքվածք առաջացրեց նրա հանցավոր ռազմաքաղաքական ղեկավարության մեջ»։

Իշխանամետ vesti.az պորտալը վստահորեն գիծ է քաշում 2016 թվականի իրադարձություններից դեպի Ադրբեջանի այն նարատիվներն ու պահանջները, որոնք ուղղակիորեն վերաբերում են հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ներկային ու մոտ ապագային. «Ապրիլյան փորձը լոկ տեսություն չմնաց։ 2018 թվականին այն դրսևորվեց Նախիջևանի գործողությամբ, որտեղ նոր ռազմավարական դիրքեր զբաղեցվեցին։ 2020 թվականին՝ 44-օրյա Հայրենական պատերազմի ընթացքում, այն իրականացվեց ամբողջ ծավալով… 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանն ավարտեց իր ինքնիշխանության վերականգնումը… Այսօր՝ տասը տարի անց, ապրիլյան մարտերն ընկալվում են ոչ թե որպես առանձին գործողություն, այլ որպես մի մեծ պատմության՝ Վերադարձի Պատմության առաջին գլուխ»։

ԴԱՐՁՅԱԼ, ԻՆՉՊԵՍ ԵՎ «1918 ԹՎԱԿԱՆԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈւԹՅԱՆ» ԴԵՊՔՈւՄ, ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԿՈՂՄԸ ՕՐԱԿԱՐԳԻՑ ՉԻ ՀԱՆՈւՄ «ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԹՇՆԱՄԱՆՔԻ ՀՆԱՑԱԾ ՆԱՐԱՏԻՎՆԵՐՆ», ԻՆՉՊԵՍ ԱՅԴ ՄԱՍԻՆ ՆՐԱՆԻՑ ԵՐԲԵՄՆ ԽՆԴՐՈՒՄ Է (ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԲԱՐ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ ՍԵՓԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆԻՑ) ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՂԵԿԱՎԱՐՈւԹՅՈւՆԸ։ ԸՆԴՀԱԿԱՌԱԿԸ, ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԲԱՔՈւՆ ՑՈւՑԱԴՐԱԲԱՐ ՈւԺԳՆԱՑՆՈւՄ Է ԴՐԱՆՔ։ ԵՎ ԱՅԴ ՖՈՆԻՆ ԱՌԱՋ Է ՔԱՇՈւՄ ԱՐԴԵՆ ՆՈՐ՝ ՄԻԱՆԳԱՄԱՅՆ ԿՈՆԿՐԵՏ Ու ՄՈՏ ԱՊԱԳԱՅԻՆ ՄԻՏՎԱԾ «ՀԱՎԱԿՆՈւԹՅՈւՆՆԵՐ»։ ԱՅՆՊԻՍԻՔ, ԻՆՉՊԻՍԻՔ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ ՈւՂՂՎԱԾ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ՝ ԱՊԱՀՈՎԵԼ ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐԻ «ՄԵԾ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ» ԻԲՐԵՎ ԹԵ ԻՐԱՎԱՄԲ ԻՐԵՆՑ ՊԱՏԿԱՆՈՂ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՂԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԲԱՔՎԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ ՆՇՎՈւՄ ԵՆ ՈՐՊԵՍ «ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆ»։

«ԼԱՎ ՎԱՐՉԱՊԵՏ»՝ «ՎԱՏ ՀԱՅԵՐԻ» ՀԱՄԱՐ

Վերջին շաբաթների ընթացքում ադրբեջանական լրատվամիջոցներում ծավալված հակահայկական հիստերիայի ֆոնին հատկապես ցայտուն ու անսպասելի են դիտվում նույն աղբյուրների հեգնական-բարյացակամ հրապարակումները՝ նվիրված Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությանը։ Կրկին ընդգծենք. Հայաստանի վարչապետին հաճախ գովաբանում են բառացիորեն հենց նույն ադրբեջանական լրատվամիջոցներն ու հեղինակները, որոնք հարևան էջերում ամեն կերպ անիծում են հայերին ու Հայաստանը։

Օրինակ՝ caliber.az կայքի համար Մաթանաթ Նասիբովայի վերլուծական հոդվածում հայաստանյան ներկայիս վարչապետի գործունեությունն ադրբեջանական շահերի պրիզմայով գնահատվում է որպես «անվտանգության և զարգացման երաշխիք». «Փաշինյանն ավելի ու ավելի հաստատուն հավատարմություն է ցուցաբերում Ադրբեջանի հետ խաղաղության քաղաքականությանը, ինչն անկասկած կնպաստի ինչպես հենց Հայաստանի, այնպես էլ տարածաշրջանի զարգացմանը»։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻՆ ՀԱՃԱԽ ԳՈՎԱԲԱՆՈւՄ ԵՆ ՀԵՆՑ ԱՅՆ ՆՈւՅՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԶԼՄ-ՆԵՐՆ Ու ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԸ, ՈՐՈՆՔ ՀԱՐԵՎԱՆ ԷՋԵՐՈւՄ ԱՄԵՆ ԿԵՐՊ ԱՆԻԾՈւՄ ԵՆ ՀԱՅԵՐԻՆ ՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ։

Բայց նույն Մաթանաթ Նասիբովան իր մյուս հրապարակումներում հազիվ թաքցրած արհամարհանքով ու ակնհայտ գոռոզությամբ պարբերաբար Հայաստանն անվանում է «այդ երկիրը», խոսում նրա համար «հեղինակության վերաձևակերպման» անհրաժեշտության մասին (նկատի ունենալով, որ Հայաստանի ներկայիս հեղինակությունը բավարար չէ), օգտագործում է այնպիսի դարձվածքներ, ինչպիսիք են «հայերի, այսպես կոչված, ցեղասպանությունը», հայ գերիներին ու անհետ կորածներին հավասարեցնում է «նացիստական առաջնորդներին» և այլն։

Պաշտոնական Բաքվի վերահսկողության տակ գտնվող լրատվամիջոցներում նկատելի ակտիվություն է ցուցաբերում սկանդալային բլոգեր Ռոման Բաղդասարյանը, որին այնտեղ մեջբերում են որպես «հեղինակավոր լրագրող»։ Նա երախտապարտ ադրբեջանցի ընթերցողին հայտնում է. «Չնայած հիբրիդային պատերազմներին, չնայած մեծ քանակությամբ ֆեյքերին՝ (Հայաստանի) վարչապետի վարկանիշն անընդհատ աճում է, որովհետև այստեղ և՛ խաղաղության օրակարգն է, և՛ դպրոցների, մանկապարտեզների շինարարության շարունակությունը։ Շանսերը շատ բարձր են։ Ես վայրկյան անգամ կասկած չունեմ, որ Փաշինյանը կհաղթի։ Ես դրանում վստահ եմ 100%-ով»։

Ռոման Բաղդասարյանին դժվար է «հարգարժան փորձագետ» և գրագետ կանխատեսող համարել։ Ի սկզբանե նա ադրբեջանական ԶԼՄ-ների սիրելին դարձավ այն բանի համար, որ բազմիցս արցախցիներին անվանել է «թմրամոլներ», «ալկոհոլիկներ», «դավաճաններ» ու «մարդասպաններ»։ 2025 թվականի մայիսին Հայաստանի Քննչական կոմիտեն նույնիսկ քրեական գործ էր հարուցել Բաղդասարյանի նկատմամբ՝ նրա վիրավորական արտահայտությունների կապակցությամբ։ Սակայն այդ գործը հետագայում որևէ զարգացում այդպես էլ չստացավ։ Ուստի պաշտոնական ադրբեջանական լրատվամիջոցների ամենաթարմ հրապարակումներում (2026 թվականի մարտ) Բաղդասարյանը Փաշինյանին ընդդիմադիր բոլոր քաղաքական գործիչներին արդեն բացահայտ անվանում է «հանցագործներ, ավազակներ ու մարդասպաններ»։

ԱԽՈՐԺԱԿՆ ՈւՏԵԼԻՍ Է ԲԱՑՎՈւՄ

Գեթ մեկ քայլ չնահանջելով հակահայկական հռետորաբանությունից լայն իմաստով՝ ադրբեջանական քաղաքական փորձաքննությունը երբեմն չափազանց անկեղծ է գտնվում Հայաստանի ներկայիս կառավարության այն գործողությունների գնահատականներում, որոնք օգուտ են բերում Բաքվին։

Այսպես, բաքվի «Atlas» հետազոտական կենտրոնի ղեկավար Էլխան Շահինօղլուն Modern.az-ի էջերում հնչեցնում է հետևյալ գնահատականները. «Փաշինյանը նաև որոշակի մեթոդներ է կիրառում… արդարացիորեն վախեցնում է հայ հասարակությանը՝ հայտարարելով, որ արմատականների ընտրությունը կհանգեցնի Ադրբեջանի հետ պատերազմի, և նշում է, որ նոր պատերազմում հայերի կորուստներն ավելի մեծ կլինեն։ Այս հարցում նա միանգամայն իրավացի է»։ Նույն Էլխան Շահինօղլուն ողջունում է Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ հարձակումները. «Փաշինյանի գլխավոր նպատակներից մեկը եկեղեցու պառակտումն է։ Ես հավատում եմ, որ այդ կերպ նա կհասնի իր նպատակին»։ Հենց ինքը՝ Շահինօղլուն, դատելով նրա ավելի վաղ հրապարակումներից, այն բանի կողմնակիցն է, որ Հայաստանը, «որը բազմիցս դավաճանել ու հարվածներ է հասցրել Ադրբեջանին», «վերջապես ճանաչի իր տարածաշրջանի իրականությունը, որտեղ ամենաուժեղ պետությունն Ադրբեջանն է»։

«Խաղաղությունը ոչ միայն համաձայնագիր է, այլև հոգեվիճակ»,– ասել էր Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մարտի 26-ին՝ հենց այն ժամանակ, երբ հերթական անգամ կոչ արեց դադարեցնել «ցեղասպանությունների մրցավազքը»։ Սակայն ադրբեջանական լրատվամիջոցների օրակարգում խորասուզվելուց հետո հիմնավոր կասկածներ են առաջանում, որ մեր հարևանների «հոգեվիճակը» տեղավորվում է խաղաղ բարիդրացիության ռազմավարության մեջ։ Սա անտեսելը դժվար է։

ՀԱՅ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ ԲԱՔՎՈւՄ ԱՌԱՅԺՄ ԴԻՏԱՐԿՎՈւՄ ԵՆ ՈՉ ԹԵ ՈՐՊԵՍ ԼԻԱՐԺԵՔ ԵՎ ՀԱՎԱՍԱՐԱԶՈՐ ԽԱՂԱՂՈւԹՅԱՆ ՀԱՍՆԵԼՈւ ՈւՂԻ, ԱՅԼ ԱՎԵԼԻ ՇՈւՏ ՈՐՊԵՍ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՈւՄ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԳԵՐԻՇԽՈՂ ԴԻՐՔԻ ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆՆ ՈւՂՂՎԱԾ ԱՎԵԼԻ ԼԱՅՆ ԿՈւՐՍԻ ՏԱՐՐ, ՈՐՊԵՍ ՄԻ ՏԵՍԱԿ «ԱՐԺԱՆԻ ՊԱՏԻԺ» ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ Ու ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՄԱՐ, ՈՐՊԵՍ «ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ՊԱՏՄՈւԹՅԱՆ» ՆՈՐ ԳԼՈւԽ, ՈՐԸ ՆԵՐԱՌՈւՄ Է «ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ» ՍՏԵՂԾՈւՄԸ ՀԵՆՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԵՐՍՈւՄ ԿԱՄ ԴՐԱ ՓՈԽԱՐԵՆ։

Դժվար է հավատալ, որ այս բոլոր պահանջներն ու հավակնությունները ինչ-որ կերպ կվերանան ինքնուրույն, եթե դրանք պարզապես անտեսվեն, կամ առավել ևս՝ ի պատասխան Երևանից հնչող խաղաղասիրական ազդակների։ Առայժմ մենք տեսնում ենք, որ նման ազդակները միայն ուժեղացնում են ճնշումն ու բարձրացնում «սպասումների նշաձողը»։ Միակ բանը, որ մենք առայժմ իրականում տեսնում ենք, այդպիսի «ազդակների» անմիջական հեղինակների նկատմամբ վերաբերմունքի հեգնական մեղմացումն է։

Հայաստանի տնտեսության և ազգային ինքնության իրական պատկերը

Տնտեսական ցուցանիշներն ու իրականությունը

Փաշինյանի կառավարությունը հաճախ հպարտությամբ ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսական աճը՝ վարկանիշային ցուցանիշների միջոցով. «ՎՃՊ-ի աճ», «բարելավված զբաղվածություն», «աղքատության նվազում»: Սակայն իրականում սա հաճախ թվաբանական մանիպուլյացիա է, որը չի արտացոլում մարդկանց իրական կյանքը:

Օրինակ, 2025 թվականին ՀՀ ՎՃՊ-ն կազմել է 11,318 տրիլիոն դրամ ($29,2 մլրդ): Բայց այս թվերը գրեթե չեն արտացոլում տնտեսական ստաբիլ զարգացում կամ սեփական արտադրության աճ: 

• Հայաստանի տնտեսական աճը մեծապես հիմնված է արտերկրի շուկաներին հղում արված արտահանման վրա, ոչ թե ներքին արտադրության: 2024-ին արտահանման 74%-ը բաժին է ընկել ռեէքսպորտին, հատկապես ոսկի և էլեկտրոնիկա: 

• Մշակող արդյունաբերությունը, որը որոշ պաշտոնյաները համարում էին առաջնահերթություն, 2025-ին զգալիորեն նվազել է՝ որոշ ամիսների ընթացքում նույնիսկ 69%-ով:

Աշխատուժի ոլորտում պաշտոնական տվյալներով, կարծես թե, աճ կա, սակայն իրականում՝ բազմաթիվ մարդիկ դուրս են մնում աշխատուժի հաշվառումից, արտագաղթում։

Աղքատության մակարդակը նույնպես վիճակագրական փոփոխությունների արդյունք է, ոչ թե իրական բարելավում. 2024-ին հայտարարված անկումը՝ 23,7%-ից 21,7%-ի, պայմանավորված էր մեթոդոլոգիայի փոփոխությամբ, իսկ իրական ծախսերը բնակչության համար շարունակաբար աճում են:

Բազմավեկտոր քաղաքականություն. իրական ռիսկեր

Կառավարությունը հայտարարում է Եվրոպայի և ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունների բազմավեկտորություն, սակայն իրականում շատ քայլեր վտանգավոր են:

 • Կան այնպիսի նախաձեռնություններ, որոնք նվազեցնում են կապերը Ռուսաստանի հետ՝ կորուստներ պատճառելով տնտեսությանը: 2025-ին միայն այս ոլորտում կորուստը կազմել է մոտ 5,1 մլրդ դոլար:

 • Արևմտյան գործընկերների աջակցությունը հիմնականում գրանտներ և քաղաքական պայմաններով վարկեր է, ոչ թե իրական տնտեսական անկախություն ապահովող միջոցներ:

 • Ադրբեջանական և թուրքական ներդրումները հաճախ դառնում են քաղաքական ազդեցության գործիք, ոչ թե տնտեսական առաջխաղացման միջոց:

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ «բազմավեկտորությունը» հաճախ նվազեցնում է Հայաստանի ստատուսն ու ինքնավարությունը միջազգային հարաբերություններում:

Տրանսպորտ և էներգետիկա 

• Ռելսային և տրանսպորտային նախագծերը հաճախ կախված են արտասահմանյան օպերատորներից, ինչը սահմանափակում է Հայաստանի վերահսկողությունը:

 • Էներգետիկ ոլորտում, հատկապես միջուկային ծրագրերում, ներդրված նոր տեխնոլոգիաները ունեն մեծ ռիսկեր և հաստատված չեն, ինչը սպառնում է էներգետիկ անկախությանը:

 • Նոր արտաքին կապերը Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ կարող են բերել մոնոպոլիական կախվածություն և բարձր գներ:

Այս բոլոր ոլորտներում Հայաստանի քայլերը շատ հաճախ նպաստում են անկախության կորստին:

Ազգային խորհրդանիշները և եկեղեցին 

• Հայ Առաքելական Եկեղեցու ինքնավարությունը նվազեցվում է՝ ֆինանսական և հողային վերահսկողության միջոցով:
 • Արտասահմանյան կրոնական կազմակերպությունները դառնում են ազդեցիկ՝ ֆինանսավորվելով ԱՄՆ-ից և Եվրոպայից:

 • Ազգային խորհրդանիշները, ինչպես Արարատ լեռը, պետական խորհրդանիշերը, կորցնում են մշակութային և շուկայական արժեքը:

 • Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը նույնպես սպառվում է դիվանագիտական հարթությունում, մինչ Ադրբեջանը ակտիվորեն առաջ է մղում իր պատմական նարատիվը:

Այս գործընթացները հանգեցնում են նրան, որ Հայաստանը և հայ ժողովուրդը կորցնում են ազգային ինքնությունը և միջազգային հեղինակությունը:

Եզրակացություն

 1. Տնտեսական աճը մեծապես պայմանավորված է արտաքին հանգամանքներով, ոչ թե հետևողական քաղաքականությամբ:

 2. «Բազմավեկտորությունը» հաճախ նվազեցնում է ռուսական և ԵԱՏՄ-ի հետ կապերը՝ առանց հավասար փոխարինման:

 3. Արևմտյան գործընկերների աջակցությունը սահմանափակ է և պայմանավորված քաղաքական շահերով:

4. Տրանսպորտային և էներգետիկ նախագծերը մեծ ռիսկեր են պարունակում Հայաստանի անկախության համար: 

5. Ազգային խորհրդանիշները և եկեղեցու դիրքը գտնվում են զգալի վտանգի տակ, ինչը սպառնում է ազգի ինքնությանը և տնտեսական հեղինակությանը:

WAR IS PEACE. FREEDOM IS SLAVERY. IGNORANCE IS STRENGTH. (ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈւԹՅՈւՆ Է։ ԱԶԱՏՈւԹՅՈւՆԸ ՍՏՐԿՈւԹՅՈւՆ Է։ ՏԳԻՏՈւԹՅՈւՆԸ ՈւԺ Է։)

Ջ. Օրուել, «1984»

ԶՐՈւՅՑ ԱՐՑԱԽԻ ՄԱՍԻՆ՝ «ԱՌԱՆՑ ԷՄՈՑԻԱՆԵՐԻ»

2026 թվականի մարտի 21-ին երևանյան մետրոյում արցախցի փախստական կինը հրապարակավ հիշեցրեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին Արցախի հանձնման մասին, ինչին ի պատասխան էմոցիոնալ հակադարձում ստացավ. «Չփորձեք դուք՝ փախածներդ, ասել, թե ես Ղարաբաղը հանձնել եմ։ Մենք ամեն ինչ արել ենք, որ դուք ապրեք Արցախում»։ Ավելի ուշ վարչապետը ներողություն խնդրեց, բայց ոչ թե ասվածի իմաստի ու բովանդակության, այլ միայն էմոցիոնալ ձևի համար. «Ընդունում եմ, որ ինչ-որ բան այնպես չեմ ասել, սխալ ժեստիկուլյացիայով եմ խոսել, սխալ տոնով եմ խոսել, դեմքի սխալ արտահայտությամբ եմ խոսել, ինչ-որ իմաստով էությանը սխալ եմ վերաբերվել»։

Մենք մեր կողմից փորձեցինք հասկանալ հենց առանց էմոցիաների՝ այն գործընթացների բուն էությունը, որոնք տեղի էին ունենում Արցախի շուրջ 2018 թվականից ի վեր։ Եվ արագ պարզեցինք, որ դրանցում «սխալ ձևի հայտարարությունները» պարբերաբար ամենաողբերգական դերն են ունեցել։

ՀԻՄՔ՝ «ԵՐԿՄՏԱԾՈՂՈւԹՅԱՆ» ՀԱՄԱՐ

Ստիպված ենք սկսել բոլորին հայտնի օրինակից. 2019 թվականի օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում (Վերածննդի հրապարակ) կայացած հանրահավաքում՝ Համահայկական ամառային խաղերի բացման ժամանակ, Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է. «Արցախը Հայաստան է, և վե՛րջ»։ Հետագայում նա բազմիցս ինքն էլ զղջում կհայտնի իր այս բառերի համար՝ դրանք բացատրելով «հայրենասիրական պոռթկումով»։ Սակայն պատմությունը եթե-ներ չի հանդուրժում։ Եվ սա հենց ա՛յն դեպքն էր, երբ իրական գործերով չամրապնդված մեկ անզգույշ խոսքը ի վերջո կոտրում է հարյուր հազարավոր մարդկանց ճակատագրեր։ Բաքվում անմիջապես այս կարգախոսն ընկալեցին որպես Երևանի ակնհայտ հրաժարում նախորդ բոլոր տարիների ընթացքում ձևավորված բանակցային ձևաչափից ու սկսեցին այն մեկնաբանել որպես բացահայտ ու իրավական նշանակություն ունեցող տարածքային հավակնություն։ Հետագայում հենց Փաշինյանի այս խոսքերն են լայնորեն օգտագործվում ադրբեջանական քարոզչության ու քաղաքական գործիչների կողմից՝ միջազգային մակարդակում 2020 թվականի աշնան իրենց ագրեսիան «լեգիտիմացնելու» համար։ Ինչ վերաբերում է «էությանը»՝ առանց էմոցիաների, ապա այդ պահին նախկին բանակցային ձևաչափերն արդեն ամբողջությամբ սառեցված էին, իսկ 2018 թվականի խոստումը՝ «բանակցությունները զրոյական կետից սկսելու» մասին, փաստացի մնաց անկատար։ Բառերով արված «հայրենասիրական պոռթկումը» բովանդակային քաղաքական կամքի ու իրազեկ դիվանագիտական աշխատանքի մեջ իր արտացոլումը չգտավ։

«ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ Է»

Բայց 2020 թվականի ողբերգությունը, որը տեղի ունեցավ մեծապես հենց անզգույշ հայտարարությունների ու չկատարված խոստումների համակցման պատճառով, ամենևին չխանգարեց «Քաղաքացիական պայմանագրին» 2021 թվականի ընտրություններին գնալ այնպիսի կարգախոսներով, որոնք գրեթե բառացիորեն կրկնում են վարչապետի ներկայիս հռետորաբանությունը. այն է՝ «բացի մեզնից ոչ ոք խաղաղություն չի ապահովի», և որ դրա այլընտրանքը միայն ռևանշն ու նոր պատերազմն են, որոնք ոչ մեկին պետք չեն։ Հասարակությանը նոր պատերազմով վախեցնելուն զուգահեռ՝ 2021 թվականի նախընտրական քարոզարշավում «Քաղաքացիական պայմանագիրը» դեռևս խոստանում էր «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության արդարացի կարգավորում», Արցախի հայերի իրավունքների պաշտպանություն, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների դերի պահպանում, ինչպես նաև 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության դրույթների իրականացում։ ՔՊ ծրագրում առկա էին դրույթներ Արցախի բնակչության անվտանգության ապահովման ու նրա ինքնորոշմանն աջակցելու մասին։ Իսկ արդեն կառավարության 2021–2026 թթ. ծրագրի նախաբանում ուղղակիորեն գրված էր. «Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ստանձնում է իր բաժին պատասխանատվությունը տարածաշրջանում խաղաղ զարգացման դարաշրջան բացելու համար»։ Բայց խոստացված «խաղաղության դարաշրջանի բացումը» երկու տարի անց հանգեցրեց 160 հազար փախստականի ու փաստացի պարտության։ Այսօր տեղի ունեցածը պարբերաբար բացատրվում է նրանով, որ Արցախի բնակիչներն ի վերջո իրենք են «փախել»՝ «զենքերը թողած», ու նման պայմաններում Հայաստանն իբր այլ տարբերակ չուներ, քան «ընդունել իրականությունը»։ Բայց իրական պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, այն է, որ քաղաքական գործիչների խոսքերն ու խոստումներն իրական քաղաքական ջանքերով կրկին չամրապնդվեցին։ Հակառակ խոստումներին՝ 2020 թվականի պատերազմից հետո Մինսկի խումբը դե ֆակտո մի կողմ շպրտվեց, իսկ բանակցություններն ընթացան բացառապես երկկողմ ու եռակողմ (առանձին-առանձին՝ ՌԴ/ԵՄ/ԱՄՆ հետ) ձևաչափերով, ու Երևանը չհասավ համանախագահների լիարժեք աշխատանքի վերականգնմանը։ Արդեն 2022 թվականի դեկտեմբերից Ադրբեջանը փաստացի շրջափակեց Լաչինը, իսկ 2023-ի ապրիլին այնտեղ հսկիչ կետ տեղադրեց, ինչն ինքնին «եռակողմ հայտարարության» ոգու և տառի խախտում էր։ Հայաստանը չկարողացավ (կամ չցանկացավ) միջազգային մեխանիզմների միջոցով ապահովել այդ դրույթների կատարումն ու միջանցքի պաշտպանությունը։ Իսկ 2023 թվականի մայիսի 14-ին Բրյուսելում տեղի ունեցավ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության փաստացի ճանաչումը՝ ներառյալ Արցախը։ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքով՝ «սա քայլ է դեպի խաղաղություն»։ «Հայաստանը պատրաստ է Ղարաբաղը ճանաչել Ադրբեջանի մաս՝ հայերի իրավունքների երաշխիքների պայմանով»։ 2023 թվականի սեպտեմբերի 1-ին հաջորդեց մեկ այլ՝ հստակեցնող հայտարարություն. «ԼՂ հայերի անվտանգության հարցերը լուծված չեն, ուրեմն խնդիրը կարգավորված չէ»։ Այս երկու հայտարարությունները համալիր կերպով ավտոմատ փակեցին միջազգային միջնորդների միջամտության ցանկացած հնարավորություն։ Եվ միաժամանակ ամբողջությամբ արձակեցին Ադրբեջանի ձեռքերը՝ սեպտեմբերի 19–20-ի գործողությունն իրականացնելու համար։ Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից և (որ ամենակարևորն է) ելնելով հե՛նց Հայաստանի ղեկավարության դիրքորոշումից՝ այն ֆորմալ առումով դարձավ Ադրբեջանի ներքին «տարածքային ամբողջականության վերականգնում» ու «խնդրի կարգավորում»։

«ՏԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒԺ Է»

Ինչ-որ իմաստով «անվտանգության» ու «տարածքային ամբողջականության» հարցերն իսկապես լուծվեցին։ Մոտ 160 հազար հայ ստիպված լքեց Արցախը։ 2023 թվականի հոկտեմբերի 4-ին (Գրանադայի գագաթնաժողովում) տեղի է ունենում արդեն պաշտոպես ստորագրվում է Ադրբեջանի 86 600 կմ² ճանաչման մասին հռչակագիրը, այսինքն՝ Արցախից հրաժարվելու իրավական ամրագրումը։ 2024 թվականի հունվարի 1-ից ինքնին Արցախի Հանրապետությունը դադարում է գոյություն ունենալ։

2025 թվականին Նիկոլ Փաշինյանը ամփոփում է նախորդ հինգ տարիների իրադարձությունները. «Նախընտրական ծրագիրը՝ Արցախի մասով, ամբողջությամբ չի կատարվել»։ Բայց անմիջապես էլ հայտարարում է. «Պատերազմից հետո մենք կորցրինք Հայրենիքի մի մասը, բայց ձեռք բերեցինք ավելի ինքնիշխան ու անկախ պետություն»։ «86 600 կմ²-ի ճանաչումը Հայաստանը պաշարված ամրոցից վերածեց ինքնիշխան պետության»։ Ու 2025 թվականի օգոստոսին. «Հայաստանի Հանրապետությունն այսօր ավելի անկախ է, քան երբևէ, ավելի ինքնիշխան է, քան երբևէ, ավելի շատ պետություն է, քան երբևէ, ավելի բարակեցիկ է, քան երբևէ, ավելի հեռանկարային է, քան երբևէ, որովհետև նա խաղաղ է»։ Այսինքն՝ բառերը նորից ճանաչվում են սխալ, իսկ դրանց թիկունքում կանգնած գործողությունները՝ ճիշտ։ Բայց հենց այն, ինչ հենց կառավարության գործողությունների մասով այժմ ակտիվորեն ներկայացվում է որպես «մեծ ջանքեր» ու «բարիք» Հայաստանի համար, մնացած բոլորին «խոսքով» նախկինի պես պարբերաբար երեսով է տրվում՝ լինեն դրանք միջազգային միջնորդների ու գործընկերների գործողությունների գնահատականներ, թե պարզ զրույց երևանյան մետրոյում փախստական կնոջ հետ։ Օրինակ, օրերս ՀԱՊԿ-ը հրապարակավ և նույնքան «էմոցիոնալ» Փաշինյանի կողմից բնութագրվեց որպես կազմակերպություն, որը «2020 թվականին Հայաստանին ուղարկել է սպանդի»։ Չնայած վերը նշված՝ 2021 թվականի կառավարական ծրագիրը ՀԱՊԿ-ի միջոցով հավաքական անվտանգությունը վստահորեն անվանում էր «երկրի անվտանգության ապահովման առաջնահերթ գործոն»։ Այն ժամանակ չգիտեի՞ն։ Թե՞ հիմա են մոռացել։ Ինչպե՞ս են ընդհանրապես 2020-ի «սպանդի» մասին դատողությունները (իբր արտաքին ուժերի դրդմամբ) կամ արցախցիների «փախուստը» որպես պարտության պատճառ, հարաբերվում «Հայաստանը ավելի ինքնիշխան ու անկախ պետության վերածելու» հաղթական զեկույցների հետ։ Ամբողջական տրամաբանության մեջ, եթե այդ տրամաբանությունն առողջ համարենք, դրանք չեն տեղավորվում։ Ավելի շուտ, եթե մի կողմ դնենք բոլոր էմոցիաները, ստիպված կլինենք խոստովանել, որ 2018, 2019 և 2021 թվականների նմուշի խոստումների զգալի մասն  ի սկզբանե տրվել են դրանք կատարելու իրական մտադրության բացակայությամբ։

«ԱԶԱՏՈւԹՅՈւՆԸ ՍՏՐԿՈւԹՅՈւՆ Է»

Հայաստանի համար խաղաղության և անվտանգության պաշտոնական բանաձևը բառերով այժմ այսպիսին է. «Անկախությունը քչերից կախվածությունը շատերից կախվածությամբ փոխարինելն է։ Երբ դուք կախված եք շատերից, փաստացի դուք կախված չեք նրանցից և ոչ մեկից»։ Այս բանաձևի հետ անհամաձայն բոլոր մարդիկ ավտոմատ կերպով հայտարարվում են նոր պատերազմների ու հակամարտությունների հրահրողներ՝ նմանեցվելով արդեն տեղի ունեցածներին, թեև դրանցում անմիջական մասնակցություն են ունեցել հենց նրանք, ովքեր այսօր իրենց ներկայացնում են որպես «կայունության երաշխավորներ»։ Այս բանաձևը նորից համոզիչ է հնչում՝ կրկին նույն այդ «էմոցիաների» մակարդակում։ Նույն այդ «բառերի» մակարդակում դրա հետ վիճելը ծայրահեղ դժվար է։ Հարցերը նորից սկսվում են իմաստների ու իրական գործողությունների մակարդակում։ Օրինակ՝ ովքե՞ր են իրականում այդ «շատերը», որոնցից առաջարկվում է կախված լինել հանուն անկախության։ Արդյոք նրանք այդքան «շա՞տ» են։ Առայժմ մենք տեսնում ենք, որ Եվրամիության հետ հայտարարված մերձեցումը ծայրահեղ հեռավոր հեռանկարի բնույթ ունի ու իրենումջ չի պարունակում որևէ պաշտպանական շեշտադրում։ Իսկ TRIPP-ն ու ԱՄՆ-ի հետ այլ համատեղ նախագծեր ձևաչափվում են բացառապես որպես «տնտեսական գործարք» և ճիշտ այդպես էլ չեն ենթադրում որևէ աշխարհաքաղաքական պարտավորություն։ Ընդ որում՝ մենաշնորհային գործարք, այսինքն՝ ուղղակիորեն բացառող դրանում որևէ մեկի մասնակցությունը հենց այդ նույն «աշխարհաքաղաքական հավասարակշռության» համար։ Նույն այդ ՀԱՊԿ-ի մասնակից վեց երկրների՝ «քչերի» երաշխիքները դիտարկվում են որպես փխրուն ու անբավարար։ Իսկ «անկախ կախվածության» նոր բանաձևում «շատ» երկրների տակ ենթադրվում են փաստացի միայն Ադրբեջանն ու Թուրքիան, ու որոշ չափով՝ ԱՄՆ-ը։ Այն նույն «շատ» երկու երկրները, որոնցից մեկի հետ Հայաստանն ունի ուղղակի ռազմական հակամարտությունների ցավոտ փորձ, իսկ մյուսի հետ՝ իսկական ցեղասպանության պատմություն։ Որն, ի դեպ, հիմա առաջարկվում է մի կողմ նետել՝ որպես ոչ արդիական ու կարգավորմանը խոչընդոտող։

Թերևս մեր հասարակության մեջ ոչ ոք դեմ չէ գեղեցիկ խոսքերին ու կենսահաստատ խոստումներին։ Կուզենայինք միայն, որ այդ խոսքերն ու խոստումները չտարբերվեին իրականությունից, օգտագործվեին ճիշտ նշանակությամբ և միշտ կշռադատված արտաբերվեին՝ հասարակության համար դրանց հնարավոր արդյունքի հանդեպ լիակատար պատասխանատվությամբ։ Բայց ինչ-որ պատճառով այնպես է ստացվում, որ Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս բավականին «էմոցիոնալ» ներքաղաքական հռետորաբանության մեջ արդեն իսկ առկա են Ջորջ Օրուելի հայտնի հակաուտոպիստական վեպի «երկմտածողության» բոլոր երեք հիմնական դոգմաները։ Դրանց կարելի է հավելել նաև նախկինում հասարակությանը միավորող սիմվոլները «չեղարկելու» կամ «ոչ արդիական» հայտարարելու փորձերը։ Իհարկե, այս բոլոր «էմոցիաների» համար հետո նորից կարելի կլինի ներողություն խնդրել։ Բայց դրանց հնարավոր հետևանքները դա դժվար թե արդեն չեղարկի։